Powstańcy Wielkopolscy

Urodził się 25 lipca 1887 r. w Mylinie (USC Chrzypsko Wielkie). Był synem Michała u Reginy z domu Nowakowska. Zmarł 8 maja 1947 r. w Granowie (USC Święcichowo).

Więcej informacji znajdziesz w Almanachu.

Więcej informacji znajdziecie Państwo w przygotowywanej do wydania książce.

Premiera planowana jest na listopad 2020 roku.

Urodzony 15 VII 1894 r. w Smogulcu (powiat szubiński).  Do Sierakowa przybył z Bremy (Bremen) 9 X 1919 r. i wraz z rodziną zamieszkał w domu przy ul. Międzychodzkiej 31. W księdze meldunkowej zapisano, iż z zawodu jest budowniczym okrętów (szkutnikiem).

Projekt okładki I tomu Almanachu …

Biogram w:

Urodził się 28 marca 1896 r. w Łężeczkach (pow. Międzychód), jako czwarte dziecko robotnika Antoniego i Marii z domu Jaskuła (ślub 1889 r.). W rodzinnej miejscowości spędził dzieciństwo i młodość, tu też uczęszczał do szkoły powszechnej. W czasie I wojny światowej zmobilizowany do armii niemieckiej. We własnoręcznie spisanym życiorysie tak pisze o swoim udziale w Powstaniu Wielkopolskim i służbie w wojsku: Po powrocie z Armii Niemieckiej w dniu 20 XI 1918 r., dnia 4 XII 1918 r. odbyłem zebranie z kolegami, gdzie przewodniczącym był Cichocki – przystąpiono do organizowania oddziałów powstańczych. W końcu grudnia 1918 r. przystąpiliśmy do walk z Niemcami pod Międzychodem. W marcu nasza Kompania została przerzucona pod Zbąszyń, ja zaś zawezwany do OKTW Poznań i stamtąd przesłany do Komendy Dworcowej we Wronkach, a później do Szamotuł. Później wstąpiłem do 4. Pułku Wielkopolskiego i brałem udział na frontach wschodnich. Pułk ten w późniejszym terminie został nazwany 58. Pułkiem Piechoty. Po powrocie z frontu wschodniego zostałem w kwietniu 1921 r. delegowany na Powstanie Śląskie, gdzie brałem udział w charakterze zastępcy komendanta Dworca w Bielszowicach, a następnie w Zabrzu, gdzie pełniłem funkcję do czasu zlikwidowania III Powstania Śląskiego, a następnie wróciłem do Poznania. W latach dwudziestych służył w Straży Granicznej. W 1926 r. pracował jako strażnik w placówce 1. Linii Straży Celnej „Makoszowy” (numer służbowy 16).  Mieszkał wówczas w Przyszowicach (Preiswitz) na Górnym Śląsku przy ul. Wiejskiej 4. Po wkroczeniu Niemców na teren Polski pracował jako szewc. Został aresztowany 26 maja 1940 r. Był więziony w Obozie Koncentracyjnym w Dachau. Wielokrotnie przebywał w szpitalu obozowym, mimo to udało mu się przeżyć uwięzienie. Jego powojenne losy nie są znane. Kiedy odbierał Wielkopolski Krzyż Powstańczy mieszkał w Rybniku. Zmarł 13 marca 1971 r.

Poślubił Marię (1900-1975), z którą miał syna Zdzisława (1924-1977) i córkę Eleonorę Stęposz (*1926).

Odznaczony: Wielkopolski Krzyż Powstańczy (U.R.P.nr: 03.11-0.69 z 11 III 1958)

Źródła: APP, zesp. USC Lubosz, syg. 127, nr 35; APChW, Spis parafian 1919; Lista odznaczonych WKP, opr. WTG „Gniazdo”, Nowak Piotr, Historia Ziemi Chrzypskiej 1914-1939…, s. 105; arolsen-archives.org (d. 28 IV 2020); Własnoręcznie spisany życiorys w aktach Zarządu Powiatowego ZBoWiD (zbiory MR w Międzychodzie); Szematyzm Straży Celnej 1927, s. 244; „Nowiny”, 1958, nr 21 (74) s. 4;

Urodził się 28 marca 1896 r. w Łężeczkach (pow. Międzychód), jako czwarte dziecko robotnika Antoniego i Marii z domu Jaskuła (ślub w 1889 r.). W rodzinnej miejscowości spędził dzieciństwo i młodość, tu też uczęszczał do szkoły powszechnej. W czasie I wojny światowej zmobilizowany do armii niemieckiej. We własnoręcznie spisanym życiorysie tak pisze o swoim udziale w Powstaniu Wielkopolskim i służbie w wojsku: Po powrocie z Armii Niemieckiej w dniu 20 XI 1918 r., dnia 4 XII 1918 r. odbyłem zebranie z kolegami, gdzie przewodniczącym był Cichocki – przystąpiono do organizowania oddziałów powstańczych. W końcu grudnia 1918 r. przystąpiliśmy do walk z Niemcami pod Międzychodem. W marcu nasza Kompania została przerzucona pod Zbąszyń, ja zaś zawezwany do OKTW Poznań i stamtąd przesłany do Komendy Dworcowej we Wronkach, a później do Szamotuł. Później wstąpiłem do 4. Pułku Wielkopolskiego i brałem udział (w walkach) na frontach wschodnich. Pułk ten w późniejszym terminie został nazwany 58. Pułkiem Piechoty. Po powrocie z frontu wschodniego zostałem w kwietniu 1921 r. delegowany na Powstanie Śląskie, gdzie brałem udział w charakterze zastępcy komendanta Dworca w Bielszowicach, a następnie w Zabrzu, gdzie pełniłem funkcję do czasu zlikwidowania III Powstania Śląskiego, a następnie wróciłem do Poznania.

W latach dwudziestych służył w Straży Granicznej. W 1926 r. pracował jako strażnik w placówce 1. Linii Straży Celnej „Makoszowy” (numer służbowy 16).  Mieszkał wówczas w Przyszowicach (Preiswitz) na Górnym Śląsku przy ul. Wiejskiej 4.

Kartoteka obozowa. arolsen-archives.org (d. 28 IV 2020).

Po wkroczeniu Niemców na teren Polski pracował jako szewc. Został aresztowany 26 maja 1940 r. Był więziony w Obozie Koncentracyjnym w Dachau. Wielokrotnie przebywał w szpitalu obozowym, mimo to udało mu się przeżyć uwięzienie. Jego powojenne losy nie są znane. Kiedy odbierał Wielkopolski Krzyż Powstańczy mieszkał w Rybniku. Zmarł 13 marca 1971 r.


Poślubił Marię (1900-1975), z którą miał syna Zdzisława (1924-1977) i córkę Eleonorę Stęposz (*1926).

Odznaczony: Wielkopolski Krzyż Powstańczy (U.R.P.nr: 03.11-0.69 z 11 III 1958)

Wielkopolski Krzyż Powstańczy

Źródła: APP, zesp. USC Lubosz, syg. 127, nr 35; APChW, Spis parafian 1919; Lista odznaczonych WKP, opr. WTG „Gniazdo”, Nowak Piotr, Historia Ziemi Chrzypskiej 1914-1939…, s. 105; arolsen-archives.org (d. 28 IV 2020); Własnoręcznie spisany życiorys w aktach Zarządu Powiatowego ZBoWiD (zbiory MR w Międzychodzie); Szematyzm Straży Celnej 1927, s. 244; „Nowiny”, 1958, nr 21 (74) s. 4;

 
 

 

 

Urodził się 24 stycznia 1903 r. w Kamionnej. Był członkiem koła Międzychód Związku Weteranów Powstań Narodowych.

Był członkiem Towarzystwa Powstańców i Wojaków koło Wituchowo.

Źródła, Książka kasowa Towarzystwa Powstańców i Wojaków koło Wituchowo udostępniona przez Elżbietę i Waldemara Rymarskich,; Pestka-Lehmann Monika, Lehmann Marcin, Zarys dziejów Towarzystwa Powstańców i Wojaków w Wituchowie i jego sztandaru, w: Sierakowskie Zeszyty Historyczne nr 15, Sieraków 2016, s. 186-190.

Urodził się w roku 1883. Nazwisko to przyjmuje również pisownię Chmielecki. W Powstaniu Wielkopolskim walczył w szeregach Kompanii Obornickiej. W okresie międzywojennym był rolnikiem „osadnikiem” w Głażewie. Był komendantem międzychodzkiego koła Związku Podoficerów Rezerwy (1938). Podczas okupacji cała rodzina została wysłana do pracy przymusowej na teren Rzeszy do Grzmiącej (Gramentz).

Żonaty. Dzieci: Anna (*1913), Jan (*1921), Władysław (*1923), Helena (*1923), Edmund (*1925).

Źródła: Kucner Alfred (oprac.), Powstanie Wielkopolskie w powiecie obornickim i walki nad Notecią w r. 1918/19, Oborniki 1939; Orędownik na powiaty Nowy Tomyśl, Wolsztyn i Międzychód 1938.08.11 R.19 Nr 91, s.3; SZH, Spis wysiedlonych z powiatu międzychodzkiego.

Urodził się 11 lutego 1899 r. w Chorzępowie. Był synem Stanisława i Emmy Sawala. Od 1 I 1919 do 15 II 1919 jako ochotnik brał udział w Powstaniu Wlkp. Walczył pod Zdunami, Baszkowem, Piaskami, Sulmierzycami. Pod dowództwem kpt. Wawrzyniaka brał udział w wyzwoleniu Krotoszyna, Ostrzeszowa i Kępna. Bezpośrednio po zakończeniu Powstania Wlkp. odbywał służbę w 12. Pułku Strzelców Wlkp. w Kompanii Łączności do 1921. Po zwolnieniu z wojska pracował w Zarządzie Leśnym Miasta Krotoszyna.

Chojecki Kazimierz

W latach 1927-1939 pracował w Leśnictwie Chorzemin powiat Wolsztyn jako leśniczy. W 1939 brał udział w kampanii wrześniowej w 23. Kompanii Łączności przy Armii Poznań. Walczył pod Kutnem, Sochaczewem, Piątkiem i Sobotą. Dnia 19 IX1939 został wzięty do niewoli pod Wyszogrodem i odtransportowany do Żyrardowa. Stąd udało mu się uciec. Przez okres okupacji pracował w leśnictwie Chorzemin. Po wyzwoleniu nadal pracował w tym samym leśnictwie do 1964, tj. do przejścia na emeryturę. Zmarł 10 sierpnia 1986 w Wolsztynie.

Odznaczony: Wielkopolski Krzyż Powstańczy (URP, nr: 02.27-0.119 z dnia 27 II 1980).

Źródła:  WTG „Gniazdo”, Lista Odznaczonych Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym.

Urodził się 22 lutego 1862 r. W 1901 r. objął dzierżawę majątku ziemskiego w Łężeczkach, liczącego 433 ha i należącego do parafii w Biezdrowie. Do 1919 r. był jedynym Polakiem zarządzającym większą własnością ziemską spośród okolicznych majątków. W dniu 4 XII 1918 r. przewodniczył naradzie mężczyzn z Łężeczek (wspomina o tym m.in. Teofil Agaciński), w konsekwencji której przystąpiono do organizowania oddziałów powstańczych z tego terenu. Więcej informacji na temat jego udziału w powstaniu nie zachowało się. Natomiast później określany był jako „powstaniec-niepodległościowiec”.

W okresie międzywojennym nie należał do miejscowych powstańczych organizacji kombatanckich. Uczestniczył jednak we wszelkich wydarzeniach związanych z kultywowaniem pamięci o powstaniu wielkopolskim. W latach 30. przyjmował u siebie powstańców chrzypskich na dorocznych uroczystościach wręczenia dyplomów weryfikacyjnych. Znany był również z zaangażowania w życie polityczne i społeczne Ziemi Chrzypskiej. Od założenia w 1919 r. Od założenia w 1919 r. Banku Ludowego w Chrzypsku zasiadał w jego Radzie Nadzorczej jako prezes. Był prezesem Kołka Rolniczego w Chrzypsku Wielkim. W 1920 r. został wybrany członkiem Sejmiku Powiatowego w Międzychodzie. Był delegatem na Walny Zjazd Wielkopolskiego Towarzystwa Kołek Rolniczych w 1929 roku. Był członkiem gminnej Komisji Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego (1928) gminy Chrzypsko Wielkie. W latach 1935-1939 pełnił stanowisko wójta gminy Chrzypsko Wielkie. Losy okupacyjne i powojenne Cichockich nie są znane.   

Odznaczony: Srebrnym Krzyżem Zasługi i Medalem Niepodległości

Żonaty z Haliną z domu Karwat, z którą miał córkę Marię (*1905). Mieszkała z nim również jego siostra – Nepomucena Cichocka (*1867).

Źródła: APG, zesp. 60, syg. 38, k. 83; Księga adresowa gospodarstw rolnych województwa poznańskiego, red. A. Ostrowski, Poznań 1926, s. 188-189; Sprawozdanie Związku Spółek…, 1922, s. 14; „Orędownik Powiatu Międzychodzkiego” 1922, nr 6, s. 14; „Jutro” 1936, nr 2, s. 5; Monitor Polski nr 177/1938; Nowak Piotr, Historia Ziemi Chrzypskiej 1914-1919. Poznań 2018,  s.114; Sprawozdanie Wielkopolskiego Towarzystwa Kółek Rolniczych za rok …. 1 stycznia 1931 – 31 marca 1932. S.119; „Orędownik Urzędowy dla Powiatu Międzychodzkiego”, R.9, nr 30, 5 lipca 1928, s.1; Gazeta Powszechna, 1929.03.24 R.10 Nr 70, s.3;

Urodził się 29 listopada 1897 r. w Lutomiu. Był synem Stanisława i Marianny z domu Gomolska[?]. Służył w 56. Pułku Piechoty. Poległ 6 czerwca 1919 r. (Według SZH 6 VI 1920 w Bobrujsku). Wymieniany na pomniku w Międzychodzie.

Źródła. APP, zesp.1945, syg. 70: Księga urodzeń, k.277; Sierakowskie Zeszyty Historyczne 2009, nr 3 [Zeszyt poświęcony Powstaniu Wielkopolskiemu];

Urodził się 25 września 1884 r. w Ryżynie. Był synem Wawrzyna i Julianny z domu Klinge. Ukończył Szkołę Powszechną i średnią, po czym odbył obowiązkową zasadniczą służbę wojskową w wojsku pruskim. W czasie I wojny światowej został wcielony do armii niemieckiej. Służył w  7. kompanii 141. Regimentu Piechoty. Starszy szeregowy. Podczas walk został ciężko ranny – otrzymał postrzał w głowę i lewe przedramię (lista strat: Prusy 615 z dni 24 VIII 1916 r.). Rok później był ponownie ranny i został uznany za zaginionego (lista strat: Prusy nr 940 z 18 IX 1917 r.). 

Od 8 stycznia 1919 r. brał udział w luźnych oddziałach zbrojnych Powstania Wielkopolskiego, m.in. w oswabadzaniu Sierakowa i okolicznych wsi. Żołnierz kompanii sierakowskiej. Ze względu na swój wiek nie został zmobilizowany w szeregi Wojska Wielkopolskiego.

Z zawodu był mistrzem murarskim i ciesielskim. W okresie międzywojennym, od 1922 do 1939 r. prowadził własną firmę: Marcin Ciebielski Przedsiębiorstwo Budowlane. Mieszkał wówczas w Sierakowie przy ul. Chrobrego 27. Baza firmy znajdowała się na ul. Wronieckiej 6 w miejscu, gdzie obecnie znajduje się Wielobranżowe Przedsiębiorstwo Komunalne Sp. z o.o. Zbudował wiele budynków na terenie miasta i okolicy, m.in. salę gimnastyczną przy Szkole Podstawowej w Sierakowie. Od 1 września 1936 r. był Sekretarzem Rady Nadzorczej Banku Ludowego w Sierakowie, który zmienił wówczas swoją siedzibę, przenosząc się z Rynek 21 na ul. Poznańską 2.

Dnia 12 grudnia 1939 r. został wywieziony wraz z rodziną do Generalnego Gubernatorstwa, początkowo do Niepokalanowa, do klasztoru oo. Franciszkanów, a po około 3 tygodniach przesiedlony do Milanówka. W 1940 r. podjął pracę w Centralnej Doświadczalnej Stacji Jedwabniczej w Milanówku, gdzie był zatrudniony do marca 1945 r. Wykorzystując swe kwalifikacje zawodowe prowadził prace remontowo-budowlane na terenie Stacji. Był swoistym liderem, przywódcą wysiedleńców z Sierakowa przebywających w Milanówku i okolicach. Pomagał krajanom załatwić pracę, niósł wszelką możliwą pomoc. 

Nagrobek Marcina Ciebielskiego

Po powrocie z wysiedlenia, wiosną 1945 r., ponownie otworzył firmę budowlaną w poprzedniej lokalizacji przy ul. Wronieckiej 6. Niestety, 1 kwietnia 1950 r. dorobek życia Marcina Ciebielskiego został mu odebrany i upaństwowiony. Działając w oparciu o uchwałę Prezydium Rządu, Zarząd Miejski w Sierakowie pod kierownictwem ówczesnego burmistrza oraz głównego księgowego Zarządu Miejskiego, pod koniec 1949 r. podjął uchwałę, na podstawie której „z dniem 1 kwietnia 1950 r. na bazie majątku prywatnego przedsiębiorstwa budowlanego obywatela Marcina Ciebielskiego zostaje powołane Komunalne Przedsiębiorstwo Remontowo-Budowlane w Sierakowie.” Początkowo Marcin Ciebielski został jego kierownikiem, wkrótce jednak skierowano go służbowo do pracy w Przedsiębiorstwie Komunalnym w Obornikach. Jako, że nie skorzystał z tej propozycji został zwolniony z pracy. Wówczas, mając ukończone 65 lat, przeszedł na emeryturę. Lubił grać w karty: w kopa i skata. Zmarł 3 lutego 1958 r. w Sierakowie i został pochowany na miejscowym cmentarzu parafialnym.

Żonaty (ślub w Sierakowie 19 X 1910 r.) z Pelagią z domu Bocheńska (*11 III 1885 r. w Zatomiu Starym, + 15 VI 1945 r.), córką Macieja i Franciszki z domu Glińska. Świadkami na ślubie byli Karol Weichert i Adolf Stańko – kupiec i przemysłowiec z Sierakowa. Dzieci: Marianna (*1910), Stanisław (*1912), Jan (*1913), Leokadia (*1915 – zmarła jako dziecko)

Źródła: Borowski Witold, Biogram Marcina Ciebielskiego, czerwiec 2018 (niepublikowany), sporządzony na podstawie zdjęć, dokumentów i relacji wnuczki Aleksandry Świderskiej i wnuka Mariana Grupy oraz archiwum Wielobranżowego Przedsiębiorstwa Komunalnego w Sierakowie Sp. z o.o.; Bank Spółdzielczy Pojezierza Międzychodzko – Sierakowskiego w Sierakowie lata 1910-2010, str. 24; „Sierakowskie Zeszyty Historyczne”: 2009 nr 3 s. 117, 2014 nr 11 s. 191 i 2015 nr 14 s. 100; des.genealogy.de (d. 14 IV 1919).

Urodził się 2 marca 1901 r. w Ryżynie. Był synem rolnika Wawrzyna i Julianny z domu Klinge. Uczęszczał do 4-klasowej Szkoły Powszechnej w Ryżynie. Po ukończeniu szkoły pozostał w Ryżynie i prowadził gospodarstwo rolne (dziś nr 18). W czasie powstania wielkopolskiego uczestniczył w działaniach w Biedrusku pod Poznaniem. Był członkiem, założonego w 1922 r., Towarzystwa Powstańców i Wojaków w Ryżynie, w latach 30. jako jego skarbnik. Od 1937 r. zasiadał w Radzie Nadzorczej Banku Ludowego w Chrzypsku W. W czasie okupacji hitlerowskiej został wysiedlony został z rodziną z Ryżyna i zamieszkał w Tucholi u rodziny Paechów. Ostatni rok wojny mieszkał w Grobi koło Sierakowa u p. Świderskiego. Po wojnie powrócili na swoje gospodarstwo w Ryżynie. Zmarł 29 sierpnia 1969 r. w Ryżynie i spoczął na cmentarzu Chrzypsku Wielkim.

Żonaty (ślub w roku 1930) z Wiktorią z domu Paluszak (1901-1971) z Sędzinka. Dzieci: Kazimiera (Maciejewska, *1932), Stanisław (*1933), Leon (*1935) i Józef (*1938).

Źródła: Nowak Piotr, Historia Ziemi Chrzypskiej 1914-1919, Poznań 2018, s.117; APP, zesp. 2729, syg. 1, k. 222; APG, zesp. 60, syg. 38, k. 91; zesp. 4616, syg. 552; relacja i fot. ze zb. syna Stanisława Ciebielskiego.

Urodził się 11 września 1873 r. w Raczycach koło Odolanowa. Był synem Lorenca (Wawrzyńca) i Marii z domu Malczak. Po ślubie (1900) zamieszkał z małżonką w Ostrzeszowie. Pracował jako urzędnik. Z Ostrzeszowa przeniósł się do  Krotoszyna. W 1918 roku został wybrany w skład Rady Nadzorczej Banku Kupieckiego Eingetragene Genossenschaft mit Unbeschränkter Haftpflicht w Krotoszynie.

Od 18 XII 1918 r. do 20 II 1919 r. brał udział w walkach o zdobycie miast: Krotoszyn i Zduny. Później był sekretarzem Wydziału Wykonawczego Powiatowej Rady Ludowej w Krotoszynie. W wyborach do parlamentu w maju 1919 był zastępcą przewodniczącego komisji wyborczej. Pracował wówczas jako asystent księgowego.

Na początku lat 20 przeniósł się do Poznania. Pracował jako referent wydziału osobowego Ministerstwa do Spraw Byłej Dzielnicy Pruskiej. Rodzina kilka razy się przeprowadzała.

W dniu 22 VIII 1922 roku podjął pracę w majątku hrabiego Kwileckiego jako kierownik biura administracji i przeprowadził się wraz z żoną i dwójką najmłodszych dzieci do Kwilcza.  Był to okres prosperity dla całej rodziny. Starsze dzieci mieszkały w Poznaniu, gdzie pobierały edukację. Nawet kiedy już podjęli pracę, przyjeżdżali na wszystkie święta i urlopy do rodzinnego domu w Kwilczu.

W wspomnieniach rodzinnych szczególnie żywe są wspomnienia z kwietnia 1938 roku kiedy to Feliks z żoną Gabrielą i synem Mieczysławem pojechali do Rzymu pociągiem specjalnym z Poznania na kanonizację  Andrzeja Boboli. Wtedy to zwiedzili statkiem Włochy, do Neapolu na Capri a w drodze powrotnej do Polski zwiedzali również Wiedeń.

Po wybuchu wojny i wkroczeniu Niemców Feliks był jednym z zakładników aresztowanych w Kwilczu jesienią 1939 r. W 1940 roku wraz z żoną Gabrielą i córkami Czesławą, Wisławą i Janiną został wysiedlony do GG. Przetransportowani pociągiem do Łodzi (Litzmannstadt) zostali zakwaterowani na 2-3 tygodnie w fabryce, na halach z maszynami. Tam Niemcy segregowali rodziny, młodych wysyłali  na roboty do Niemiec, starszych kierowali do pracy na miejscu.  Córki Feliksa były zagrożone skierowaniem do racy przymusowej do Niemiec, więc Feliks kazał córce Wisławie udawać chorą psychicznie, a Czesławie i Janinie porobił z mieszaniny mąki, ziemi, wody „sztuczne” liszaje na ciele, mające sugerować jakaś chorobę. Dzięki temu podstępowi  udało mu się ochronić córki przed wywózką. Cała rodzina dostała przydział do wioski Zamość Stary. Stamtąd Feliks z córką Czesławą poszli pieszo do Zamościa rozejrzeć się za pracą. Ponieważ oboje doskonale znali język niemiecki (Czesława znała też francuski i angielski), dostali zaraz pracę i mieszkanie w Zamościu na ulicy Okrzei 33. Feliks Cyba pracował w Izbie Skarbowej, córka Czesława w Biurze Rejenta, a po czasie córka Wisława (też znała język niemiecki) dostała pracę w Urzędzie Finansowym, a najmłodsza Janina zaczęła  pracować, u Mertza w Przedsiębiorstwie Drogowym i tak do końca wojny pracowali. W Zamościu Feliks Cyba raczej nie działał w “podziemiu”. Całą swoją energię skoncentrował na dbałości o rodzinę starając się przetrwać wojnę. Bardzo przeżywał, że wszystko co miał przed wojną stracił, gdyż wszystkie swoje oszczędności „trzymał” na koncie u hrabiego Kwileckiego, naiwnie myśląc, że tam są najbezpieczniejsze. Już w Zamościu zaczął słabnąć i pod koniec wojny  był już bardzo wychudzony i załamany swoją finansową sytuacją. Podróż z Zamościa do Kwilcza przyczyniła się do pogorszenia zdrowia i najprawdopodobniej doszło do zapalenia płuc. Zmarł 10 czerwca 1945 r. w Kwilczu, pochowany na cmentarzu w Kwilczu przy kościele, w roku 2011 wraz z Gabrielą zostali ekshumowani na cmentarz komunalny w Międzychodzie

Żonaty (ślub w Ostrzeszowie 20 X 1900) z Gabrielą z domu Urbańska (*5 III 1878 w Ostrzeszowie, +14 VII 1964) córką Andrzeja i Teodory z domu Paneska.

Małżonkowie mieli kilkoro dzieci:

Stefana Michała (*30 VIII 1901, żołnierz września 1939),

Marię Bolesławę (*27 VII 1902, zmarła w wieku czterech lat),

Mieczysława (*19 XI 1904, +10 IV 1989 przed wojną inżynier rolnictwa, wojnę spędził w obozie, po wojnie uczył w Technikum w Środzie Wielkopolskiej),

Czesławę (*10 I 1906, +19 II 2005, przed wojną studiowała filologię francuską, w latach trzydziestych 2-3 lata pracowała w Ambasadzie polskiej w Paryżu, po powrocie uczyła do wojny w LO MARCINEK w Poznaniu języka francuskiego, po wojnie uczyła w LO w Lesznie parę lat i przeprowadziła się do Warszawy),

Bogdana (*14 III.1907, +12 IX 1991, przed wojną skończył Szkołę Handlową, potem z kolegą z Kwilcza – Frankiem Gomółką zamieszkali w Galicji w Leżajsku, gdzie prowadzili swój Sklep z konfekcją męską, który do wojny bardzo dobrze prosperował, nawet sprowadzali buty ze słynnej fabryki obuwia Bata z Czech, w czasie wojny ożenił się tam z nauczycielką Ireną i pozostali na tamtym terenie),

Wisławę Cyba Szutowską (*21 I 1915, +15 VI 2005 studiowała chemię przed wojną, na wysiedleniu przeniosła się do Warszawy gdzie brała udział jako łączniczka w Powstaniu Warszawskim,  po wojnie zamieszkała na stałe w Warszawie),

Ludmiłę (*19 I 1916, +25 XII 2010 przed wojną i w czasie wojny pracowała w Zakładzie Fotograficznym Mertensa, po wojnie zamieszkała w Gdańsku),

Janinę Cyba Brzezicką (*24 I 1924) Szkoła Podstawowa (klasy I-III w Kwilczu), od klasy czwartej i w Gimnazjum w Międzychodzie, po wojnie do 1962 mieszkała w Kwilczu, potem do 1969 w Prusimiu i od 1969 w Międzychodzie ( mąż Stanisław pochodził z woj. lubelskiego od 1942 działał w partyzantce w AK na tamtym terenie).

Siostra żony Feliksa – Mieczysława Urbańska brała aktywny udział w Powstaniach Śląskich.

Źródła: Pestka – Lehmann Monika, Lehmann Marcin, Powstańcy Wielkopolscy Ziemi Kwileckiej. Kwilcz 2019, s.50; Arkusze ewidencyjne członków kwileckiego koła ZBoWiD – podopieczna Gabriela Cyba, udostępnione przez ZKRPiBWP – koło Kwilcz; APP, zesp. 730, syg. 86: Księga małżeństw, k. 81; APP, zesp. 730, syg. 88: Księga urodzeń, k.171; APP, zesp.730, syg. 91: Księga urodzeń, k.154; e-kartoteka.net (d.14 XI 2019); Sadkowski Jan, Krotoszyn w Powstaniu 1918/1919 roku. Ostrów 1936; Udział społeczeństwa Ziemi Kaliskiej w powstaniu wielkopolskim 1918-1919. Praca zbiorowa wydana z okazji odsłonięcia pomnika Powstańców Wielkopolskich w Nowych Skalmierzycach w grudniu 1978 roku, pod red. Antoniego Czubińskiego, Kalisz 1978; krotoszyn.pl/Lista uczestników Powstania Wielkopolskiego 1918.1919 Związanych z Ziemią Krotoszyńską (d.20 I 2020); „Orędownik Krotoszyński”, R. 71, nr 51, 13 V 1919, s.1; zduny.worldpress.pl/ Spis Powstańców Wlkp. Związanych Z Ziemią Zdunowską (d.20 i 2020); Bank Kupiecki Eingetragene Genossenschaft mit Unbeschränkter Haftpflicht w Krotoszynie, s.8; Dziennik Urzędowy Ministerstwa Byłej Dzielnicy Pruskiej 8 IV 1922, R.3, Nr 4, s.4; Grażyna Flajszer,  Wspomnienia i biogramy rodziny Cyba, maszynopis;

Urodził się 2 stycznia 1903 r. w Pólku (powiat Międzychód) jako syn Wawrzyna i Marii z domu Przybylska. Brał udział w powstaniu z bronią w ręku od 8 stycznia 1919 r. Walczył pod Kolnem i Kamionną. Należał do grupy, która pod Kolnem wzięła do niewoli większą ilość jeńców. Po zakończeniu powstania pozostał w służbie czynnej w Wojsku Polskim do września 1921 r. W okresie międzywojennym zamieszkał w Białokoszu (1928), po czym przeniósł się do Skrzydlewa (poczta Gorzyń). Będąc członkiem Związku Strzeleckiego wyróżniał się doskonałą celnością. W 1932 r. został wyróżniony Państwową Odznaką Strzelecką klasy III (brązową). Po II wojnie światowej został członkiem zwyczajnym Koła Terenowego ZBOWiD w Międzychodzie – sekcja Powstańców Wielkopolskich (nr ewid. 215602). W roku 1972 był awansowany do stopnia podporucznika (Uchwała W 4/72).  Zmarł 29 kwietnia 1977 r. i został pochowany na cmentarzu komunalnym w Międzychodzie (Sektor B 6a, Rząd 7, mogiła 3).

Żonaty z Marią (Marianną). Jego syn Ludwik (1928-2006) wyemigrował do USA w 1946 r.

Odznaczony Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym (URP nr: 02.29-0.40 z dnia 29 II 1960).

Źródła: WTG Gniazdo, Lista odznaczonych Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym; „Orędownik Międzychodzki” z 16 VI 1932 r. R.8  nr 27; powstancywielkopolscy.pl (d. 20 I 2020); MR w Międzychodzie, Akta kół ZBoWiD z powiatu Międzychód; arolsen-archives.org (d. 10.01.2020); http://www.straty.pl/pl/szukaj (2 V 2020);

 
 

 

 

Nie znaleziono żadnych wpisów.

 
 

 

 

Urodził się 22 lutego1892 r. w Strzyżminie powiat Międzychód. Był synem Michała i Marii (Marianny) z domu Pietruszak. Jako uczeń  szkoły powszechnej uczestniczył w strajku szkolnym.

Jego rola w Powstaniu Wielkopolskim jest nieznana. Z pewnością był jego uczestnikiem, a zważywszy na rocznik urodzenia z pewnością był ochotnikiem. Walczył w stopniu kaprala. Jedynym dowodem jego aktywności w czasie walk o niepodległość jest dyplom-patent na Odznakę Pamiątkową Wojsk Wielkopolskich numer D.162 wystawiony przez PKU Nowy Tomyśl 2 września 1921 roku. Był więc żołnierzem walczącym na froncie zachodnim. Nie zachowała się jego teczka w Centralnym Archiwum Wojskowym nie był też członkiem organizacji kombatanckich. Był natomiast członkiem Stowarzyszenia Byłych Uczestników Strajków Szkolnych Zachodniej Polski z lat 1901-07 (leg. Nr 288). W latach 20 został mianowany podporucznikiem rezerwy jednak daty mianowania nie udało się odszukać.

Dalkowski Roman

Na początku lat 20. zamieszkał w Toruniu. Tutaj prowadził wraz z bratem Ludwikiem, który wrócił z emigracji w USA, Fabrykę Wódek i Likierów. Po wprowadzeniu w życie Ustawy z dnia 31 lipca 1924 r. o monopolu spirytusowym firma musiała zaprzestać produkcji białych wódek co radykalnie zmieniło jej sytuację ekonomiczną. Ograniczenia wynikające z ustawy na tyle skutecznie utrudniły funkcjonowanie przedsiębiorstwa, że w roku 1927 zostało ono postawione w stan likwidacji. Proces ten zakończył się w roku 1930 wraz z wyczerpaniem masy. W tym czasie Roman wraz z żoną Marią prowadził już Wytwórnię Sztandarów i Paramentów Kościelnych oraz skład z wykwintną bielizną. Dodatkowo jego żona udzielała lekcji haftu. Maria Dalkowska z domu Różyńska była bardzo aktywną działaczką społeczną odznaczoną brązowym i srebrnym Krzyżem Zasługi. W zakładzie Dalkowskich zatrudniano żony rezerwistów. Od połowy lat trzydziestych zakład funkcjonował już pod firmą Roman Dalkowski. Organizował bezpłatne kursy robót ręcznych i dość intensywnie reklamował się w prasie. W roku 1937 oferta została uzupełniona o usługi. Uruchomiony został punkt przyjmowania odzieży do pralnia. Firma była przedstawicielem renomowanej Poznańskiej Pralni Chemicznej i Farbiarni „Warta”.

Reklama Chorągwie i Sztandary Słowo Pomorskie 1928.08.05 R.8 nr 179
Reklama Roman Dalkowski pralnia Słowo Pomorskie 1937.06.22 R.17 nr 140

W okresie międzywojennym Roman był działaczem Związku Oficerów Rezerwy, należał także do Bractwa Kurkowego i był zapalonym myśliwym. Latem 1938 roku został przez chorążego rezerwy Edwarda Schneidera wciągnięty w struktury „Grunwaldu” i zaprzysiężony. Podlegała mu silna komórka w gazowni toruńskiej. Później podlegały mu (i Tadeuszowi Skrzypczakowi) również komórki w Toruniu, Bydgoszczy, Grudziądzu, Chełmnie, Wąbrzeźnie, Brodnicy, Lubawie, Lidzbarku i Działdowie.

To w jego mieszkaniu odbyła się wzmiankowana wcześniej narada „Grunwaldu” 15 sierpnia 1939 roku. We wrześniu 1939 roku rodzina Dalkowskich ewakuowała się wraz z włocławskim magistratem do Żychlina. Powrót do Torunia umożliwiły im niemieckie dokumenty w jakie zaopatrzył Romana z żoną i dziećmi jego brat, Franciszek Dalkowski, uważany w środowisku zawodowym za Niemca, który dla ich zdobycia wykorzystał swoje znajomości z okresu studiów w Berlinie.

Od października 1939 r. mieszkanie państwa Dalkowskich przy ul. Łaziennej 30 w Toruniu było miejscem kontaktów konspiracyjnych. Odbywane pod pretekstem spotkań towarzyskich, gry w karty i tańców przy patefonie gościły wiele znakomitości, między innymi (jeśli wierzyć zachowanym przekazom) bywał na nich kontradmirał Józef Unrug, internowany w gmachu Marynarki Wojennej w Toruniu, ostatni dowódca Obrony Wybrzeża. Bezpieczeństwa konspiratorów pilnowały kilkunastoletnie dzieci Dalkowskich – Dobrosława i Andrzej. Stały przed domem i ostrzegały przed hitlerowcami. Dość szybko Dalkowscy zostali wyrzuceni ze swojego obszernego mieszkania, które zajęli Niemcy i zamieszkali na poddaszu. W kwietniu 1940 r. w kierownictwie „Grunwaldu” doszło do rozłamu w związku z oskarżeniami SZP i ZWZ o sanacyjność. W rezultacie część członków przeszła do Komendy Obrońców Polski, większość zasiliła ZWZ, a pozostali działali samodzielnie. Ostateczne rozbicie organizacji nastąpiło na przełomie 1940/1941 r., kiedy od kwietnia 1940 r. Niemcy aresztowali kadry „Grunwaldu”, KOP i ZWZ w Warszawie, Toruniu i Brodnicy (ok. 40 ujętych) oraz innych miastach pomorskich.

Dnia 18 listopada 1940 r. w trakcie masowych aresztowań wśród struktur konspiracyjnych zatrzymany został także Roman Dalkowski. Pomimo ostrzeżenia o mającym nastąpić aresztowaniu, nie skorzystał z możliwości ucieczki, chociaż sam organizował przerzuty rodaków przez granice Generalnej Guberni. Po krótkim pobycie w więzieniu w Toruniu na Wałach, został przetransportowany do Grudziądza, gdzie trwało śledztwo w jego sprawie połączone z okrutnymi torturami. Po zakończeniu śledztwa na Gestapo, w dniu  10 marca 1941 r. został osadzony w Obozie Koncentracyjnym Stutthof (numer obozowy 10528). Gestapo prawdopodobnie nie wiedziało o przynależności Romana do konspiracji skoro proponowało mu przez żonę, Marię, zwolnienie w zamian za podpisanie Volkslisty. Roman Dalkowski stanowczo odrzucił tę propozycję. Zmarł, zakatowany przez wachmana Lutza za wydawanie z obozowego magazynu do kuchni kleju zrobionego z mączki kasztanowej (dekstryna), którym zagęszczano wodnistą zupę podnosząc jej wartość kaloryczną, 9 września 1942 r. skrupulatni Niemcy, otwarli postępowanie spadkowe, które zakończyli 21 października 1942 roku.

Maria Dalkowska

Jego żona Maria z domu Różyńska także była aktywnym działaczem „Grunwaldu” – Okręg Pomorze.  Zmarła w roku 1944. Działalność konspiracyjną kontynuował syn, Andrzej Michał Dalkowski, pseudonim „Dalke”, „Herman”. Jego aktywności patriotycznej nie przerwał koniec II wojny światowej. Został emisariuszem Rządu Londyńskiego, pracującym dla działającej w Berlinie Rady Politycznej, która współpracowała z Delegaturą Zagraniczną Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” kryptonim „Dardanelle”. Zagrożony aresztowaniem w 1950 roku nielegalnie opuścił Polskę. W ojczyźnie został w roku 1953 przez WSR w Bydgoszczy zaocznie skazany na śmierć (zrehabilitowany w roku 1989). Córka Romana – Dobrosława, zamężna Madej, pseudonim „Jadzia”, „Sabina” była łączniczką i kurierką. W konspirację był zaangażowany także kuzyn młodych Dalkowskich – syn najstarszego brata ich ojca – Ludwika – Czesław pseudonim „Sosna”, „Ludwik”, żołnierz września 1939 r. w randze kaprala podchorążego, został odznaczony przez gen. Raweckiego Krzyżem Zasługi i mianowany podporucznikiem w 1943 roku, później stopień ten uznano w Polskiej Armii Ludowej…

W Centralnym Archiwum Wojskowym nie zachowała się teczka personalna Romana Dalkowskiego.

Źródła: APP, Księga urodzeń USC Chrzypsko Wielkie 1892, Akt nr 16; e-kartoreka.net sygnatura: 14345 karta: 87; wtk. Gniazdo, Lista odznaczonych Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym; Komorowski K., Konspiracja pomorska 1939-1947, Gdańsk 1993.; Ziółkowski B., Polska Podziemna na Kujawach, Toruń 2008; Archiwum Pomorskie AK: relacje syna Andrzeja i wnuczki Elżbiety Zielińskiej, kopie dokumentów; Ciechanowski K.; Ruch oporu na Pomorzu Gdańskim 1939-1945, WIH, 1972; Podlaszewska K.; biogram Roman Dalkowski [w:] Słownik Biograficzny Konspiracji Pomorskiej 1939 – 1945, Toruń 1996; Skerska E., Referat z 9.08.2005 r.; Nowości, 2 grudnia 2005 r.; Słowo Pomorskie 1937.09.12 R.17 nr 210 (i inne); Dzień Pomorski 1932.03.22, R. 4 nr 67 (i inne); 40 lat Sokoła w Toruniu, 1894-1934, s.2;

Roman Chalasz©2020

Urodził się 14 lutego 1877 r. w Lidzbarku Warmińskim (przez liczne źródła wskazywany jest błędnie rok 1887 i miejsce urodzenia Braniewo), jako syn Józefa i Katarzyny z domu Schulz.

W listopadzie 1920 r. był, wraz z Bankiem Związku Spółek Zarobkowych w Poznaniu, Józefem Pływaczykiem z Poznania i braćmi Wacławem i Adamem Korzeniewskimi, założycielem Towarzystwa Akcyjnego W. Korzeniewski w Grudziądzu, Rynek 22/24.

Kapitał zakładowy spółki wynosił 6 milionów marek polskich. Firma wykupiła z rąk niemieckich największy dom towarowy na Pomorzu, gmach żelazo-betonowy, zbudowany w najnowszym stylu. W spółce Walenty był nieaktywnym akcjonariuszem mniejszościowym.

Zamieszkał w Nowej Dąbrowie (w powiecie międzychodzkim), obejmując mająteczek o powierzchni 263 ha. Nie znamy jego aktywności w czasie Powstania Wielkopolskiego, jednak z faktu, że jako powstaniec został zaakceptowany przez współtowarzyszy, zarówno w gronie Związku Powstańców Wielkopolskich jak i Związku Weteranów Powstań Narodowych, wnioskować należy, że jego udział w powstaniu nie budził wątpliwości.

W aktach kół wymieniany jest jako szeregowy. Miał status rolnika, a właściwie właściciela ziemskiego. Był doskonałym hodowcą. Posiadał licencjonowane buhaje rozpłodowe (1934).

Udzielał się w środowisku myśliwych (1924). Ponadto był członkiem Rady Szkolnej Szkoły Powszechnej w Wituchowie (1927). Od 1928 r. zasiadał jako członek Rady Powiatowej Kasy Chorych z grupy pracodawców.

Piastował funkcję prezesa koła Związku Powstańców Wielkopolskich w Kwilczu. Był także członkiem koła Związku Weteranów Powstań Narodowych RP 1914/1919 w Kwilczu (od 3 maja 1935 r.), a przez pewien czas prezesem tegoż koła. Aktywnie włączył się w działalność Obozu Zjednoczenia Narodowego, będąc członkiem jego Rady Obywatelskiej (obwód Międzychód koło nr 22).

W latach trzydziestych z sukcesami sprawował urząd wójta w Kwilczu. Był współzałożycielem Powiatowego Komitetu Pomocy Dzieciom i Młodzieży w  Międzychodzie. Wszedł w skład pierwszego zarządu organizacji jednocześnie wchodząc w skład Sekcji Pomocy Materialnej (1938).

W grudniu 1939 r. wraz z rodziną został wysiedlony do Generalnej Guberni. Po wyzwoleniu Kwilcza spod okupacji niemieckiej wrócił w rodzinne strony i  ponownie objął stanowisko wójta.

Zmarł 2 maja 1949 r. w Wituchowie. Został pochowany na cmentarzu za kościołem parafialnym w Kwilczu.

Żonaty z Utą (Augustą) z domu Kniepmeyer (1882-1970), z którą miał córkę Jadwigę (*28 VI 1910 Tczew – +14 IV 1999 Poznań) – po mężu Langner, w niektórych źródłach błędnie podawane jest imię Irena.

Źródła:

Orędownik Urzędowy dla Powiatu Międzychodzkiego, 15 IV 1927, R. 8, nr 16; Orędownik Międzychodzki, 29 XI 1928; R.4, nr 52; Orędownik Urzędowy dla Powiatu Międzychodzkiego, 21 VIII 1924, R. 5, nr 40; familysearch.org (d.2 V 2020); myheritage.pl (d.2 V 2020); APP, zesp. Ewidencja członków Związku Weteranów Powstań Narodowych RP, syg. 45 (nr 16983); „Kurjer Poznański”, R. 30, nr 107 z 6 III 1935 s. 6; Pestka-Lehmann Monika, Lehmann Marcin, Powstańcy Wielkopolscy Ziemi Kwileckiej, Kwilcz 2019; APP, zesp. 884, syb.259: Kwilcz, powiat Międzychód – akta koła. k. 5; APP, zesp. 887, syg. 13: Karty osobowe. k. 26; Lista mieszkańców powiatu międzychodzkiego wysiedlonych 12 grudnia 1939 r. do Generalnego Gubernatorstwa [w:] „Sierakowskie Zeszyty Historyczne”, 2014 nr 13, s. 193; Zdjęcia: Archiwum Pestka-Lehmann Monika, Lehmann Marcin; Orędownik Międzychodzki, R.10, nr 17, 19 IV 1934, s.1; Orędownik na powiaty Nowy Tomyśl, Wolsztyn i Międzychód, 29XII 1938, R.19 Nr 146, s.4;

Urodził się 18 sierpnia 1899 r. w Zajączkowie. Był synem Franciszka i Józefy z domu Wleklak. Walczył na froncie zachodnim powstania. Kupiec. Był członkiem Związku Uczestników Powstań Narodowych RP – Grupa Międzychód (dyplom związkowy nr 709). Był także członkiem komitetu organizacyjnego Wielkopolskiego Związku Powstańców i Strzelców w Międzychodzie (1929). Został wybrany w skład jego komisji rewizyjnej. Był aktywnym członkiem Związku Powstańców Wielkopolskich. Uczestniczył w pracach Zrzeszenia Kupców w Międzychodzie (1937). Był też członkiem zarządu koła Polskiego Związku Zachodniego w Międzychodzie (1938). Na walnym zebraniu Stowarzyszenia Kupców w Międzychodzie w lutym 1939 r. został wybrany prezesem. Wraz z bardzo liczną rzeszą obywateli międzychodzkich został wysiedlony 12 grudnia 1939 r. do Generalnego Gubernatorstwa. Z Niepokalanowa udał się do Warszawy. Jego dalsze losy pozostają nieznane. Rodziny nie założył.

Źródła: APP, zesp. 884, syg. 275: Międzychód – akta koła. K. 17; APP, zesp.: Związek Powstańców Wielkopolskich w Poznaniu, sygn. 42: Imienny spis powstańców frontu zachodniego (maszyn.); APP, zesp. 1923, syg. 84: Księga urodzeń, k.327; Junak, 20 I 1929, R. I(X), nr 2, s. 3; „Kupiec – Świat Kupiecki”, 5 III 1937, R.31, nr 10, s. 10; „Sierakowskie Zeszyty Historyczne”, 2013 nr 11, Lista mieszkańców powiatu międzychodzkiego wysiedlonych 12 grudnia 1939 r. do Generalnego Gubernatorstwa, s. 194; Orędownik na powiaty Nowy Tomyśl, Wolsztyn i Międzychód: 1938.10.11 R. 19 Nr 116; 1939.02.14 R. 20 Nr 18, s. 3;

Urodził się 12 stycznia 1904 r. w Stoczynie. Kupiec. Wymieniony między powstańcami wielkopolskimi pochodzącymi z Łowynia na tablicy pamiątkowej w kościele parafialnym w Łowyniu. Osadzony w obozie koncentracyjnym w Mauthausen 12 XII 1942 r. Zamordowany nieznanego dnia 1943 roku.

Źródło: Tablica pamiątkowa w kościele parafialnym w Łowyniu; IPN, Sygnatura GK 131/18;

Poszukujemy materiałów. Jeśli dysponują Państwo jakimikolwiek informacjami, dokumentami czy zdjęciami – prosimy o udostępnienie kopii.

Urodził się 28 października 1892 r. w Urbanówku. Był synem Jana i Cecylii z domu Klapczyńska. Z zawodu był rzeźnikiem. Mieszkał w Kwilczu. Był członkiem drużyny wolności”, która 6 I 1919 r. odbyła naradę w kwileckim pałacu i rozpoczęła powstanie pod dowództwem bosmana Stanisława Binkowskiego (opanowali dworzec i pocztę w Kwilczu oraz posterunek żandarmerii w Orzeszkowie). Od 6 I 1919 r. kompania ochotnicza Kwilcz (do 15 IV 1919 r.), do 20 XI 1920 r. w 7. pułku Strzelców Wielkopolskich (61. pp), walczył na odcinku Kamionna, Kolno, Mnichy, Gralewo, Zbąszyn. 06 I 1919 r. zaprzysiężony na wierność Rzeczpospolitej Polski. Dowódcy oddziału por. Biskupski i Kucharski, dowódca pododdziału Stanisław Binkowski. 7 I 1919 r. brał udział w obsadzeniu dworca kolejowego Kwilcz i Prusim oraz rozbrojeniu żandarmerii i policji niemieckiej. 09 I 1919 r. przydzielony w rejon Kamionna gdzie dokonywał patrolowania i udział w zwiadach i wypadach oraz pełnił służbę wartowniczą. 16 I 1919 r. brał udział w bitwie o Kamionną. 24 I 1919 r. ponownie brał udział w ciężkiej bitwie i odparciu ataku na Kamionną, 7 II 1919 r. przerzucony wraz z oddziałem z rejonu Kamionna w rejon Kolno, gdzie walczył w ciężkiej bitwie oraz odparciu ataku nieprzyjaciela. 11 II 1919 r. również o folwark Gralewo brał udział w ciężkiej walce. Należał do Towarzystwa Powstańców i Wojaków koło Wituchowo, później członek ZBoWiD w Kwilczu. Zmarł 5 czerwca 1957 r. Został pochowany w Kwilczu

Odznaczony: Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym (URP nr: 02.19-0.46 z dnia 19 II 1958) Źródła: WTG Gniazdo, Lista odznaczonych Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym; Biskupski Antoni, Historja 61. Pułku Piechoty Wielkopolskiej (7. Pułku Strzelców Wlkp.) T.1 Bydgoszcz 1925; Arkusze ewidencyjne członków kwileckiego koła ZBoWiD udostępnione przez ZKRPiBWP – koło Kwilcz; M. Pestka-Lehmann, M. Lehmann, Ochotnicy z Ziemi Kwileckiej w Powstaniu Wielkopolskim, w: Tydzień Międzychodzko-Sierakowski nr 17, 2010, s. 8; Powstanie Wielkopolskie 1918-1919. Okolicznościowa broszura wydana w 1984 r. z okazji obchodów 65. rocznicy Powstania Wielkopolskiego w gminie Kwilcz; Relacja powstańca Jana Starzaka z Kwilcza przekazana przez wnuka Eligiusza Lehmanna; Pestka-Lehmann Monika, Lehmann Marcin. Powstańcy Wielkopolscy Ziemi Kwileckiej, Kwilcz 2019, s.53; APP, zesp. 1900, syg.53: Rejestr urodzeń, k.132;

Urodził się 1 września 1890 r. w Sierakowie. Był synem Jakuba i Łucji z domu Michałek. W czasie I wojny służył w armii pruskiej w 4. kompania 19. Regiment Piechoty Landwehry. Został lekko ranny (Lista strat Prusy nr 329 z dnia 16 IX 1915 r.). Powstaniec wielkopolski, ochotnik. Był założycielem i wieloletnim przewodniczącym koła Związku Inwalidów Wojennych R.P. w Sierakowie (1924,1927, 1932,1933,1934). W wyborach samorządowych 1933 roku wszedł do Rady Miasta Sierakowa z jedynej wystawionej listy – Narodowego Bloku Gospodarczego. Był aktywnym członkiem ochotniczej Straży Pożarnej w Sierakowie. Pracował jako listonosz. Był bardzo zaangażowany w ratowanie sierakowskiego kościoła przed zniszczeniem w styczniu 1945 r. Po II wojnie pracował jako naczelnik poczty w Sierakowie. Prowadził w swoim domu bibliotekę dla inwalidów. Całe życie mieszkał w Sierakowie na Rynku nr 2 (obecnie Plac Powstańców Wielkopolskich). Zmarł 20 marca 1952 r. w Sierakowie. Został pochowany na cmentarzu w Sierakowie. Kwatera 4 rząd 15

Żonaty (ślub 1912 w Międzychodzie) z Agnieszką z domu Pluskota (*8 I 1888, +23 XII 1963). Dzieci Gertruda, Józef (*2 I 1916) i Alojzy [(w dowodzie osobistym wpis  Antoni ) *3 VI 1921, +13 XI 1973].

Źródła: APP, zesp. 1945, syg. 49: Księga urodzeń, k.185; des.genealogy.net (d.12 VI 2019); Orędownik Międzychodzki 14 VI 1933 r. r.9 nr 27; 30 X1 1933 r. r. 9 nr 50; 24 II 1927 r. r. 3 nr 9; 30 VI 1932 r. r.8 nr 29;  nr 23, R.10, 30 V 1934 s.2; Orędownik Urzędowy dla Powiatu Międzychodzkiego R. 5, nr 11, 28 II 1924; Jednodniówka jubileuszowa: sprawozdanie z działalności Wielkopolskiego Okręgu Wojewódzkiego Związku Inwalidów Wojennych R.P. s.19; USC Międzychód, Księga ślubów 1912, akt nr 19; Sierakowskie Zeszyty Historyczne 2009, nr 3 [Zeszyt poświęcony Powstaniu Wielkopolskiemu]; USC Sieraków, Księga zgonów, Akt 24/1952;

Urodził się 12 listopada 1894 r. w Kaczlinie.  Był synem Andrzeja i Julianny z domu Kubicka. Służył jako wachmistrz żandarmerii przy plutonie żandarmerii polowej 12. Pułku Piechoty Kresowej. Zaginął na kresach wschodnich. Został uznany za zmarłego z datą 12 października 1920 r. (wyrok Sądu Powiatowego w Międzychodzie).

Żonaty, (ślub 19 IX 1917 r. w Sierakowie) z Władysławą Ogrodowczyk, robotnicą (* 25 V 1898 r.) w Marianowie, córką Mateusza i Marianny z domu Faberska. Świadkami na ślubie byli Wincenty Spychała robotnik z Sierakowa i Jan Augustyniak robotnik z Sierakowa. Przed wstąpieniem do wojska zamieszkały w Sierakowie.

Źródła: USC Sieraków, Księga Ślubów, Akt 15/1917; Księga Śmierci, Sieraków 1924 r. Akt 73 s. 73; Dziennik Urzędowy Województwa Poznańskiego. 1924, nr 17 (26 kwietnia), s.8;

Urodził się 11 grudnia 1901 r. w Kaczlinie. Był synem Andrzeja i Zuzanny z domu Kubicka. Walczył na froncie zachodnim powstania. Wymieniany przez  Biskupskiego jako szeregowy 61. Pułku Piechoty Wielkopolskiej (7. Pułku Strzelców Wlkp.)

Źródła: APP, Zespół: Związek Powstańców Wielkopolskich w Poznaniu, sygn. 42: Imienny spis powstańców frontu zachodniego (maszyn.), Biskupski Antoni, Historja 61. Pułku Piechoty Wielkopolskiej (7 Pułku Strzelców Wlkp.) T. Bydgoszcz 1925; APP, zesp. 1945, syg. 164: Księga urodzeń, k. 271.

Źródło: Tablica pamiątkowa w kościele w Łowyniu.

Tablica pamiątkowa w kościele w Łowyniu

Urodził się 13 lipca 1894 r. w Brzeziu (USC Pleszew). Był synem Józefa i Marianna z domu Karlińska. Brał udział w Powstaniu Wielkopolskim z bronią w ręku w okresie od 2 stycznia 1919 roku do końca Powstania. Walczył pod dowództwem por. Bociańskiego w Pleszewie i okolicach oraz w Jarocinie. W Pleszewie uczestniczył w zajmowaniu koszar. W Jarocinie należał do grupy powstańczej, która zatrzymała do niewoli 13 Niemców. Po zakończeniu Powstania pozostał w WP w służbie czynnej do marca 1921 roku. W powstaniu walczył także jego starszy brat Tomasz (*1888, +1940 Miednoje). Był funkcjonariuszem Straży Celnej na placówce w Muchocinie (1927). Później pełnił służbę w Straży Granicznej w Międzychodzie. Wyróżniony Państwową Odznaką Strzelecką klasy III (brązową) w roku 1932. Dnia 12 grudnia 1939 r. został wywieziony wraz z rodziną do Generalnego Gubernatorstwa. Zmarł 16 czerwca 1962 r. w Kruszewie (USC Czarnków).

Draniczarek Ignacy

Żonaty z Łucją z domu Biniaś (*7 X 1895, +13 IV 1947 Międzychód) córką Michała i Marcjanny. Dzieci: Maria Irena (*13 VIII 1923) , Alfreda (*25 II 1929, po mężu Łucejko), Janusz (*17 IX 1937),

Odznaczony: Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym (URP nr: 07.26-0.276 z dnia 16 VII 1962).

Źródła: „Sierakowskie Zeszyty Historyczne” 2013, nr 11 s. 196; Kalendarz z Szematyzmem Funkcjonariuszy Straży Celnej na rok 1927 s. 198; Orędownik Międzychodzki 16 VI 1932 r. R. 8 nr 27; WTG Gniazdo, Lista odznaczonych Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym;

 
 

 

 

Nie znaleziono żadnych wpisów.

Nie znaleziono żadnych wpisów.

Urodził się 8 stycznia 1899 r. w Mościejewie powiat Międzychód. Był synem Wiktora Gabrielskiego i Marianny z domu Ciesielska. Nazwisko uzyskało brzmienie Gabryel postanowieniem Sądu Grodzkiego w Międzychodzie z 19 III 1949 (III Nr 75/49). Walczył jako ochotnik w kompanii śmigielskiej dowodzonej przez Kazimierza Wojciechowskiego od 6 I 1919 r. Walczył w potyczkach pod Lipnem, Klonówcem, Wyciążkowem, Osieczną i Nakłem. Brał udział w bitwach pod Zbąszyniem i Nakłem. Służył w 6. Pułku Strzelców Wielkopolskich (późniejszy 60. Pułk Piechoty). Został zdemobilizowany 21 III 1921 r.

Odznaczony Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym (URP. 12.22-0.764 z dnia 22 XII 1966)

Źródła: WTG Gniazdo, Lista odznaczonych Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym; APP, zesp.1881, syg.67: Księga urodzeń, k.8;

Urodził się 7 stycznia 1899 r. w Grzebienisku i tam zamieszkały. Szeregowy w 7. Kompania 2. Pułku Strzelców Wielkopolskich. Poległ 5 czerwca 1919 r. w potyczce na Leśniczówce Pławiska. Został pochowany obok Leśniczówki Pławiska.

Uroczystość odsłonięcia mogiły powstańczej na Pławiskach w latach 20. XX wieku. FB

Urodził się 2 grudnia 1898 r. w Niemierzewie powiat Międzychód. Był synem Szczepana i Katarzyny z domu Woźniak. Był członkiem koła Międzychód Związku Weteranów Powstań Narodowych 1914-1919 od 27 XII 1934 r.

Źródła: APP, zesp.1886, syg. 69: Księga urodzeń, k. 134; APP, zesp. 888 Związek Powstańców Wielkopolskich w Poznaniu. Koła poza Poznaniem, syg. 275: Międzychód, k.5; APP, zesp.1886, syg. 69: Księga urodzeń, k.134;

GŁADYSZ Bronisław Hieronim
(1892 – 1943)

Urodził się 3 września 1892 r. w Sierakowie jako syn piekarza Antoniego i Teodozji z Sokołowskich. (W źródłach podawane są także inne mylne daty urodzenia).

Uczęszczał do szkoły powszechnej i do gimnazjum klasycznego w Gnieźnie. W roku 1907 został przejściowo wydalony z gimnazjum za udział w strajku szkolnym. Maturę zdał w 1911 r. Przez cały okres nauki był członkiem Towarzystwa Tomasza Zana. Studia teologiczne odbył w Poznaniu i Gnieźnie, a w dniu 13 lutego 1916 r. otrzymał święcenia kapłańskie, po których krótko był wikariuszem w kościele św. Marcina w Poznaniu. Od 1 sierpnia 1916 r. został wcielony do armii niemiec­kiej, w której podjął służbę jako kapelan w 7. pułku zapasowym oraz w szpitalach poznańskich. W czerwcu 1918 r. pracował jako wikariusz w kościele przy ul. Głównej w Poznaniu, a od lipca 1918 r. w Szkaradowie koło Rawicza.

W listopadzie 1918 r. został wybrany przewodniczącym tamtejszej Rady Chłopskiej i Żołnierskiej. Po wybuchu powstania był tamże współorganizatorem oddziału ochotników. Ścigany przez Grenzschutz cudem uszedł z życiem z tamtych okolic. W lutym 1919 r. został powołany do pełnienia posługi kapelana 1. Pułku Rezerwowego. Uczestniczył w walkach pod Szubinem i koło Nakła. Po zakończeniu powstania brał czynny udział w wojnie polsko-bolszewickiej jako kapelan 10. Pułku Strzelców Wielkopolskich (późniejszego 68. pp.). Po zakończeniu walk, w październiku 1920 r. został wikariuszem w Ostrowie i prefektem w żeńskim gimnazjum w tym mieście.

Jednocześnie był katechetą zarówno w gimnazjum jak i liceum żeńskim. Wydał wówczas drukiem pierwszą swoją  pracę: „Życiorysy Wybitnych Świętych” (1921). Od 5 maja 1922 r. przeniesiono go do parafii p.w. św. Antoniego Padewskiego do Starołęki koło Poznania, gdzie został pierwotnie wikariuszem, a niebawem również jej administratorem. Od 10 lipca 1933 r. objął obowiązki proboszcza w tejże parafii. Równocześnie studiował na wydziale humanistycznym Uniwersytetu Poznańskiego, gdzie 8 lutego 1926 r. uzyskał tytuł doktora filozofii, po czym habilitował się z filologii klasycznej i objął stanowisko docenta Uniwersytetu  Poznańskiego. Wykładał: łacinę śre­dniowieczną, muzykologię, psalmologię i hymnologię łacińską. W latach 1928-1943 był członkiem zwyczajny Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, gdzie sprawował funkcję sekretarza Komisji Teologicznej. Obok obowiązków duszpasterskich przez cały ten czas intensywnie pracował naukowo. Był autorem ponad 50 prac naukowych. Opublikował między innymi: X. Maciej Kazimierz Sarbiewski, a Reforma Hymnów Brewiarzowych za Czasów Papieża Urbana VIII (1927), Officium In Gratiarum Actione Pro Victoria Chocimensi (1928), Motywy Polskie w Poezji ks. Sarbiewskiego (1929); Dogmatyczne Teksty w Poetyckich Utworach Seduliusa. Studjum z Historji Dogmatów V wieku (1930);  Einige Beitrage zur Geschichte der lateinisehen Hymnendichtung in Polen (1930); De Extremis Quibus Seduliana Carmina Ornantur Verborum Syllabis Inter Se Consonantibus (1931), Dzisiejsza Hymnogja Kościelna w Historycznym Swym Rozwoju (1932), Elements Classiques Et Post-Classiques De L’oeuvre De Bede „De Arte Metrica” (1933), Statut Synodu Łęczyckiego z r. 1285 o „Historji B. Adalberts” W Nowem Oświetleniu (1934), Nachklänge der Wiener Jubiläumsfeier(1683—1933) in der neuesten Geschithtsforschung (1934), O Studium Łacińskiej Filologii Średniowiecznej w Polsce (1936), Łacińskie Sekwencje Mszalne Z Polskich Źródeł Średniowiecznych (1937) i inne.  Pisał nie tylko po polsku, ale także po niemiecku, francusku i łacinie. Ceniony był za prawość charakteru i osobistą odwagę. Pełnił funkcję kapelana kombatantów Powstania Wielko­polskiego. W 1937 r. został członkiem komitetu organizacyjnego „Pierwszego Zjazdu Uczestników Powstania Wielkopolskiego” i przemawiał na jego otwarciu. Podczas okupacji niemieckiej współpracował z konspiracyjnym Stronnictwem Narodowym, a od listopada 1939 r. był członkiem Narodowej Organizacji Bojowej. Został aresztowany przez Gestapo 18 lipca 1941 r. i osadzony w kazamatach Fortu VII w Poznaniu. Następnie 14 maja 1942 r., wraz z członkami konspiracyjnej grupy Stronnictwa Narodowego, osądzony przez Oberlandsgericht Poznań na sesji wyjazdowej w Zwickau. Akt oskarżenia zarzucał im przygotowanie zbrojnego powstania przeciw Rzeszy, za co skazany został na 5 lat więzienia. Więziono go kolejno w Forcie VII w Poznaniu, we Wronkach, w Zwickau i Rawiczu. W dniu 6 czerwca 1942 r. został przetransportowany do Maauthausen-Gusen, gdzie był zatrudniony w kamieniołomach. Tam 19 czerwca 1943 r. został zamordowany. Posiada ulicę swego imienia w Legnicy, mimo że nigdy nie prowadził tam działalności dusz­pasterskiej ani naukowej. Upamiętniony został również na Pomniku Polskiego Państwa Podziem­nego w Poznaniu. Odznaczony: Medalem Niepodległości.

Tablica pamiątkowa na murze kościoła parafii pw. Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej w Sierakowie.

Źródła: Monitor Polski nr 259 z 1937. poz. 409; wtg-gniazdo.org/księża Biogram opracowany przez Jacka Piętka, Wolsztyn (d. 15 III 2019); polona.pl (d. 10 II 2020); Czas, R. 90, nr 177 (1 VII 1937), s. 4; Materiały archiwum „Sierakowskich Zeszytów Historycznych”; „Sierakowskie Zeszyty Historyczne”, nr 12, s. 89-90; Wielkopolski Słownik Biograficzny PWN, Warszawa-Poznań, 1981, s. 207; M. Paluszkiewicz i J. Szews, Słownik biograficzny członków tajnych towarzystw gimnazjalnych w Wielkim Księ­stwie Poznańskim 1850-1918, Poznań 2000, s. 70; Poczet członków Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk pod red. A. Pihan-Kijasowej, Poznań 2008, s. 159; Basińska Ilona M., Bończa-Bystrzycki Lech, Duchowieństwo polskie wobec powstania wielkopolskiego 1918-1919, Koszalin 2010, s. 108, 177, 190; Słownik biograficzny powstańców wielkopolskich 1918-1919, red. nauk. Antoni Czubiński, Polak Bogusław, Poznań 2002; Pietrzak Jerzy, Księża Kapelani Powstania Wielkopolskiego, „WTK. Tygodnik  Katolików” 1974, nr 8 (1067), nr 9(1068);

Roman Chalasz©2020

Urodził się 9 lutego 1885 roku w Mościszkach (powiat kościański), syn Stanisława i Małgorzaty z domu Nowak. U schyłku XIX wieku, ukończył szkołę powszechną i zawodową. W 1902 r. został czeladnikiem krawieckim i przez 6 lat pracował m.in. w Dreźnie, Duseldorfie, Paryżu i Roams. W 1910 r. osiedlił się w Krzywiniu (powiat kościański) i był samodzielnym czeladnikiem krawieckim.

Projekt okładki I tomu Almanachu …

Obszerny biogram znajdziecie państwo w:

Urodził się 20 czerwca 1902 r. w Zbąszyniu. Mieszkał w Tłockich Olędrach.  Służył jako szeregowy w 2. Pułk Strzelców Wielkopolskich. Zmarł z chorób 10 czerwca 1919 r. Sieraków, na nagrobku została podana data śmierci 15 czerwca 1919 r. został pochowany Wolsztyn kwatera 31.9.24.

Źródła: Lista Strat Powstania Wielkopolskiego 1918/1919 poz. 374 s. 22; www.powiatwolsztyn.pl / zestawienie powstancow cmentarz Wolsztyn; Lista strat wojska polskiego : polegli i zmarli w wojnach 1918-1920. 1934. S.234;

Urodził się 20 sierpnia 1889 r. w Lutomiu. Był synem Walentego i Magdaleny z domu Soloch. Pracował jako robotnik. W okresie międzywojennym mieszkał w Lutomiu. Szeregowy. Był członkiem koła Kaczlin Związku Weteranów Powstań Narodowych od 26.01.1936 r. Zmarł 24 marca 1974 r. w Sierakowie. Żonaty  ze Stanisławą.

Projekt okładki I tomu Almanachu …

Źródła: APP, zesp.: Związek Powstańców Wielkopolskich w Poznaniu, sygn. 45: Ewidencja członków Związku Weteranów Powstań Narodowych Rzeczypospolitej Polskiej [nr 16967 – 23302]; APP, zesp. 1945, syg. 46: Księga urodzeń, k.188; USC Sieraków akt 22/1974; USC Sieraków akr ślubu 9/1914;ga urodzeń, k.188;

Urodził się 24 marca 1886 w Lutomiu. Był synem Walentego i  Magdaleny z domu Soloch. W dniu 8 stycznia 1919 r. wstąpił ochotniczo do Oddziału Powstańczego, na rozkaz dowódcy odcinka pułkownika Konstantego Chłapowskiego wyruszył na front, walcząc o wyzwolenie miejscowości: Sierakowa, Zatomia, Kolna i Kamionnej. Po rozejmie natychmiast wstąpił do 7. pułku strzelców wielkopolskich, awansując do stopnia chorążego sanitarnego. W powstaniu z bratem Janem. Nie znamy jego losów po powstaniu. Zmarł w Bielawie na Dolnym Śląsku 17 marca 1971 roku. Został pochowany na miejscowym cmentarzu, sektor 24, rząd 4 (poprzednia numeracja IIIB), nr grobu 1.

Żonaty (ślub 23 I 1909 w Chrzypsku Wielkim) z Marią Kafka  (*3 VIII 1885 w Orlu) córką Marcina i Łucji z domu Urban ). Świadkami byli Johann Gawrych, Peter Liszkowski. Syn Leon.

Wielkopolski Krzyż Powstańczy

Odznaczony Wielkopolskim Krzyżem powstańczym (URP nr: 07.30-0.949 z dnia 30 VII 1964)

Projekt okładki I tomu Almanachu …

Źródła: WTG Gniazdo: Lista odznaczonych Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym, APP, zesp.1837, syg.122: Heirats-Haupt-Register, k.15; parafiabielawa.pl/wincenty,gowarzewski,1175,grob (d. 17 VII 2020), informacja od Pani  Ewy Alicji Slomskiej.

Urodził się 26 lipca 1889 r. (gdzie indziej podawany rok 1890) w Czachorowie koło Gostynia.  Był synem Jana i Brigitty z domu Bujakiewicz. W czasie I wojny służył w armii niemieckiej, jeszcze na początku stycznia 1917 r. w stopniu starszego szeregowego. Na liście strat Prusy nr 729 z dnia 9 I 1917 r. został odnotowany jako żołnierz, który wcześniej zaginiony, odnalazł się i powrócił do szeregów.

Był członkiem gniazda „Sokoła” w Międzychodzie”. Do powstaną przystąpił 7 stycznia 1919 r. W randze sierżanta walczył pod Lesznem w szeregach 5. Kompanii Gostyńskiej. W wojsku służył do 26 grudnia 1920 r.

Odznaka Organizacyjna Związku Podoficerów Rezerwy Z. Z. Rzeczypospolitej Polskiej

Był współzałożycielem spółdzielni (rejestracja 6 października 1924) „Konsum Urzędniczy w Międzychodzie” spółdzielnia zapisana z odpowiedzialnością ograniczoną, której celem był wspólny zakup i wyrób towarów spożywczych i gospodarczych, celem dalszej sprzedaży ich pomiędzy członków. Wszedł w skład pierwszego składu 3 osobowego zarządu.

Był członkiem Związku Podoficerów Rezerwy Ziem Zachodnich R.P. a w 1926 roku został wybrany prezesem koła w Międzychodzie. Zmarł 13 marca 1930 r. w Międzychodzie.

Projekt okładki I tomu Almanachu …

Źródła: APP, zesp. 416, syg. 87, Akty urodzeń; des.genealogy.net (d. 10 X 2018); Strzyżewski K. „Sokół” Walczący, Miedzy wojnami w Międzychodzie. Biblioteka Regionalna, GTK, Nie datowana; Orędownik Międzychodzki, 16 XII 1926 r., R. 2, nr 54; Orędownik Międzychodzki, 26 I 1928 r., R.4, nr 4; Orędownik Urzędowy dla Powiatu Międzychodzkiego, 16 X 1924 r., R.V, nr 48;

Urodził się 26 stycznia 1899 r. Kapral. Rolnik. Mieszkał w Kamionnie. Był członkiem koła Międzychód Związku Weteranów Powstań Narodowych od 31.03.1937 r.

Nie znaleziono żadnych wpisów.

Nie znaleziono żadnych wpisów.

Nie znaleziono żadnych wpisów.

Urodził się 25 listopada 1900 r. w Śremie (powiat Międzychód). Syn Marcina i Nepomuceny z domu Gumna.

Ukończył 4 klasy szkoły powszechnej, do której uczęszczał w Kurnatowicach. Po ukończeniu szkoły pracował w gospodarstwie ojca. Pod koniec I wojny światowej został powołany do armii niemieckiej. Dziadek opowiadał (relacja Pani Ewy Kozłowskiej z Sierakowa wnuczki naszego bohatera) byli w niemieckim wojsku w Poznaniu i jak przyjechał Paderewski to był impuls do dezercji. Niemcy się wystraszyli, myśmy zdobyli magazyny z bronią. Niemieccy oficerowie pouciekali i wtedy my z wyposażeniem, bronią i w mundurach wróciliśmy do domu. Któryś z Michałków i Józef Biniaś chodzili od domu do domu i spisywali tych co uciekli z wojska z bronią. Tak powstał nasz oddział ochotniczy. W uzasadnieniu do Uchwały Rady Państwa o nadaniu Wielkopolskiego Krzyża Powstańczego znajdujemy lakoniczne sformułowanie: (…) brał czynny udział w Powstaniu Wlkp. z bronią w ręku na odcinku Sieraków – Kamionna – Sępolno. Po zwolnieniu z wojska pracuje w gospodarstwie rolnym. W powstaniu walczyli także jego bracia Wojciech i Jan.

Jego nazwisko wymieniane pośród szeregowców szczególnie wyróżniających się w pracy wywiadowczej na obszarach zajętych przez wroga. Po reorganizacji oddziałów powstańczych służył w 7. Pułku Strzelców Wielkopolskich, a od 1920 roku w szeregach 61. Pułku Piechoty Wielkopolskiej.

Knopowski Andrzej Legitymacja Krzyża Virtuti Militari
Knopowski (Knopp) Andrzej

Dziadek opowiadał (relacja wnuczki Ewy Kozłowskiej): w czasie natarcia kozaków na polską linię obrony front został przez nich przerwany. Schował się w krzakach w jakimś jarze czy rowie wraz z karabinem maszynowym, który obsługiwał. Jak mówił nad głową przeskakiwali mu konni kozacy. Siedząc w ukryciu przeczekał aż do oddalenia się przeciwnika. Następnie stale się ukrywając podążał za śladami przesuwającego się frontu. Tak szedł z karabinem maszynowym na plecach przez dwa dni. W końcu dotarł do polskich pododdziałów wywołując powszechne zdziwienie. Został już bowiem uznany za zaginionego. Wobec faktu nie porzucenia broni pomimo zagrożenia życia i wycofania się w pełnym uzbrojeniu, przedarciu się w dwu dniowym marszu przez tereny zajęte przez wroga oraz dodarcia do pododdziału z tak cennym orężem został na polu 29 września 1920 roku odznaczony przez dowódcę armii Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari V klasy, w zestawieniu odznaczonych wymieniany ze stopniem starszy szeregowy. Był jednym z 31 Kawalerów Virtuti Militari w całym Pułku w grupie pomiędzy 13 szeregowymi żołnierzami. Został zwolniony z wojska 20 czerwca 1921 roku. Powrócił w rodzinne strony i początkowo pracował na gospodarstwie ojca.

Całe życie zawodowe był rolnikiem. W 1925 roku rozpoczął samodzielne gospodarowanie na 10 ha gospodarstwie w Grobi koło Sierakowa. Kupił je na preferencyjnych warunkach jako osadnik wojskowy od Okręgowego Urzędu Ziemskiego w Poznaniu, po obywatelach kresów optujących za Niemcami, którzy opuścili Polskę. Był członkiem Związku Weteranów Powstań Narodowych Rzeczpospolitej Polskiej. Aktywnie uczestniczył w działaniach Bractwa Kurkowego w Sierakowie, był jego członkiem. Wystrzelał godność Króla Kurkowego. Zgodnie z dekretem prezydenta pobierał aż do 1939 roku specjalne świadczenie pieniężne dla Kawalerów VM w wysokości 300 złotych. Był prawdziwym patriotą również na niwie ekonomicznej – subskrybował Pożyczkę Narodową.

Knopowski Andrzej -pokwitowanie pożyczki narodowej

W 1939 roku, 27 sierpnia zmobilizowany do policji pomocniczej. Wraz z pododdziałem do którego został wcielony uciekał na wschód. Próbując uniknąć represji na wschodzie i oddać się do niewoli niemieckiej, którą wolał od sowieckiej, pozbył się dokumentów. Jak opowiadał: książeczkę wojskową i legitymację krzyża VM utopił w wychodku. Niemiecka administracja wystawiła mu na podstawie przesłuchania dokumenty podróży i z nimi wrócił do Grobi unikając internowania w obozie jenieckim. Wróciwszy do Grobi okazał się rzeczonym zaświadczeniem, które niemiecki już sołtys podarł.

Został wysiedlony wraz z całą rodziną do Niemiec do Osiecka (współcześnie województwo lubuskie).

P – Pole, oznaczenie narodowości polskiej obowiązkowo noszone przez Polaków na robotach w Niemczech w czasie II. wojny światowej

Jak hitlerowcy przystąpili do wysiedlania znając doskonale sąsiadów Niemiec Reschka donosił kto był powstańcem. Wcześniej mieszkał on w małym, dość podłym domku za płotem. Paskudny typ, to on dostał jego ziemię i gospodarkę po wysiedleniu. Ówczesne władze skonfiskowały mundur Andrzeja wraz z odznaczeniami i przeznaczyli do spaleni. Palacz rozpoznawszy odznaczenie w tajemnicy oderwał je od mundury i oddał Andrzejowi.

Po wojnie pozostał w Osiecku na poniemieckim gospodarstwie jeszcze trzy lata. Wówczas – 10 października 1945 roku zmienił nazwisko na Knopowski. Po wojnie był członkiem ZBoWiD koło Sieraków nr ew. 218303. W 1964 roku przekazał gospodarstwo synowi – Marcinowi w zamian za dożywocie. Już jako 70 letni mężczyzna ponownie podjął pracę w SKR w Sierakowie. Mając ponad 70 lat „uciekał” rowerem z Grobii gdzie mieszkał do Sierakowa, żeby wziąć udział w potańcówce majowej (opowiada wnuczka). Ostatnie lata życia spędził w Sierakowie. Awansowany na stopień podporucznika 24 lutego 1972 roku (na dokumencie podpisy Wojciecha Jaruzelskiego i Józefa Cyrankiewicza) ponownie awansowany na podporucznika (sic!) 15 kwietnia 1991 i w końcu na porucznika 11 listopada 1993 r. Po wypadku jakiemu uległ na drodze, podupadłszy na zdrowiu musiał zrezygnować z pracy. Do końca życia oddawał się swojej pasji hodowcy królików i gołębi. Zmarł 12 marca 1993 r. w Sierakowie.

Krzyż Srebrny Virtuti Militari V klasy
Knopowski Andrzej Legitymacja Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski
Knopowski Andrzej Legitymacja Krzyża za Udział w Wojnie 1918-1921
Knopowski Andrzej Legitymacja Wielkopolskiego Krzyża Powstańczego

Żonaty (1 X 1921 r. Sieraków, tego samego dnia brat pani młodej, a świadek na jej ślubie, sierżant Teodor Biniaś także brał ślub) z Martą z domu Biniaś (*8 I 1900; Kurnatowice, córka gospodarza Wojciecha i Teofili z domu Muchajer z Grobi). Tenże Teodor Biniaś to powstaniec wielkopolski, brat znanego Józefa Biniasia (ojciec chrzestny Anny [*18 VII 1922, + 20 XII 1987  w Sierakowie] po mężu  Bartkowiak córka Andrzeja i Marty z domu Biniaś), zamordowanego przez Sowietów w Ostaszkowie. Drugi ze świadków Jan Knopp to brat ojca pana młodego – także powstaniec i kawaler VM. Ze związku Andrzeja i Marty urodziło się dwoje dzieci, mieli jeszcze syna Mariana urodzonego 8 XII 1924.

Knopowski Andrzej mianowanie na podporucznika

Odznaczony: Krzyżem Srebrnym Virtuti Militari V klasy (nr 937), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Medalem za Wojnę 1919 – 20, Medalem za Długoletnie Pożycie Małżeńskie, Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym (U.R.P. nr 08.14-0.726 z dnia 14 VIII 1958), Krzyżem za Wojnę 1918 – 1921 (8 V 1991, 14-91-238 KZW);

Knopowski Andrzej mianowanie na porucznika

Źródła: APP, zesp. 1881, syg.101: Księga urodzeń, k.80; Zdjęcia i dokumenty z archiwum rodzinnego Pani Ewy Kozłowskiej z Sierakowa; Sierakowskie Zeszyty Historyczne 2009, nr 3 [Zeszyt poświęcony Powstaniu Wielkopolskiemu]; WTG Gniazdo Lista odznaczonych Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym; Archiwum Prezydenta RP, Nominacje na stopień oficerski. Uchwała W 4/72; powstancywielkopolscy.pl (d.20 II 2020); Łukomski G., Polak B., Suchcitz A.; Kawalerowie Virtuti Militari 1792-1945, Wykazy Odznaczonych za czyny z lat 1863-1864, 1914-1945, Koszalin 1997, s.189;

Tydzień Międzychodzko-Sierakowski, 27 grudnia 2017, Chalasz Roman, Trzech braci Knopp. Trzej powstańcy. Dwa Krzyże Virtuti; Archiwa rodzinne udostępnione przez wnuczkę Ewę Kozłowską;

Urodził się 23 kwietnia 1899 r. w Śremie w powiecie międzychodzkim. Był synem Marcina i Nepomuceny z domu Gumna. W czasie I wojny światowej służył w szeregach armii niemieckiej. Do Powstania Wielkopolskiego przystąpił od pierwszego dnia walk w Sierakowie. Brał czynny udział z bronią w ręku w Powstaniu Wielkopolskim od dnia 7.01.1919 r. w pułku artylerii pod dow. płk. Knapowskiego (!! – Chłąpowskiego) i walczył na froncie Międzychód – Sieraków – Kolno – Kamionna. Po zakończeniu Powstania Wlkp., wstąpił bezpośrednio do WP i służył w nim do 1922 r. Był członkiem koła Związek Powstańców Wielkopolskich w Dusznikach. Był także członkiem Związku Weteranów Powstań Narodowych Rzeczypospolitej Polskiej.

Knopowski Wojciech ze swoją drugą małżonką w czasie ceremonii ślubnej.

Do wybuchu II wojny światowej pracował jako rzeźnik w Poznaniu. Tam też na stale zamieszkiwał. W czasie okupacji hitlerowskiej, za udział w Powstaniu Wielkopolskim oraz podejrzenie brania udziału w wysadzania pociągu na odcinku Pniewy – Kwilcz, został aresztowany przez Gestapo w roku 1941 i wywieziony do więzienia we Wronkach, a następnie wysłano go na stracenie do Obozu Karnego Mackensee koło Insbruku w Tyrolu. W 1943 r. w czerwcu wysłano go do ciężkich robót w Alpy do budowy elektrowni. Po oswobodzeniu obozu przez wojska alianckie, w 1945 r. wrócił do Polski jako kaleka. Bardzo utykał na jedną nogę. Podjął pracę na pół etatu w spółdzielni Inwalidzkiej Ochrona Obiektów. Został awansowany na stopień podporucznika w 1972 roku.

Był dwa razy żonaty. Drugi raz w wieku około 70 lat. Zmarł 16 kwietnia 1980 r. w Poznaniu. Został pochowany w Poznaniu na cmentarzu junikowskim.

Odznaczony: Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym (U.R.P.nr: 12.22-0.764 z dnia 22 XII 1966).

Źródła: APP, zesp. 1881, syg. 67: Księga urodzeń, k.35;  Zdjęcia i dokumenty z archiwum rodzinnego Pani Ewy Kozłowskiej z Sierakowa; WTG Gniazdo Lista odznaczonych Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym; powstancywielkopolscy.pl (d.20 II 2020); CAW I.487.16187; Głos Powstańca Wielkopolskiego. Organ Zw. Powstańców Wielkopolskich – Niezależny tygodnik chrześcijański i narodowy 1938, R. 1, nr 1-48; R. 2, nr 1-32; APP, zesp.: Związek Powstańców Wielkopolskich w Poznaniu. Koła poza Poznaniem; APP, zesp.: sygn.. 45 Związek  Weteranów Powstań Narodowych Rzeczypospolitej Polskiej [nr 16967 – 23302]; Wykaz grobów uczestników Powstania Wielkopolskiego na poznańskich cmentarzach, oprac. GEOPOZ Poznań; Archiwum Prezydenta RP, Nominacje na stopień oficerski. Uchwała W 8/72; Tydzień Międzychodzko-Sierakowski, 27 grudnia 2017, Chalasz Roman, Trzech braci Knopp. Trzej powstańcy. Dwa Krzyże Virtuti Militari;

Urodził się 17 czerwca 1897 roku w Śremie (Śremiu) w powiecie międzychodzkim. Był synem Marcina i Nepomuceny z domu Gumna. Ukończył 4 klasową szkołę w Kłosowicach. W czasie I wojny służył w armii pruskiej. Wstąpił ochotniczo do oddziału powstańczego i brał udział w walkach na odcinku Sieraków, Kamionna, Kolno, Gralewo. Żołnierz Kompanii Sierakowskiej. Później wstąpił do 1. kompanii 1. batalionu 56. Pułku Piechoty pod dow, ppor. Leona Napierały. Knopp w czasie Powstania był odważny, przekroczył front i zabrał kilku (jeńców) wraz koniami do niewoli. (…).

Knopp Jan

Reorganizacja Wojsk Wielkopolskich skierowała żołnierzy w zgodzie z ich specjalnościami z wcześniej służby w armii pruskiej. Tak Jan Knopp trafił w szeregi 16. Pułku Ułanów Wielkopolskich. Służył jako starszy ułan.

W walkach na froncie wschodnim i w bitwie warszawskiej Jan Knopp i jego towarzysze pokonali kilka tysięcy kilometrów w siodle, w nieustannym nieomal boju. Walcząc z oddziałami rosyjskimi, ukraińskimi a później także litewskimi zarówno w formacji konnej jak i pieszej dawali dziesiątki, setki razy dowody męstwa i niezłomności. Spośród z górą 1000 ułanów, którzy w trakcie kampanii 1920 roku przewinęli się przez szeregi 16 pułku tylko 41 oficerów, podoficerów i szeregowych odznaczyło się tak bezprzykładnym heroizmem, że odznaczeni zostali Krzyżami Srebrnymi Orderu Virtuti Militari V klasy. Warto podkreślić, że pośród odznaczonych było tylko 5 szeregowych ułanów – jednym z nich był Jan Knopp. Jak spektakularne musiały być ich czyny, jak niezwykłe męstwo, aby dostąpili takich zaszczytów trudno nawet sobie wyobrazić. Niestety nie udało mi się odtworzyć konkretnej bitwy, w której odznaczył się nadzwyczajnie Jan Knopp. Warto jednak moim zadanie przytoczyć skrót przebiegu szlaku bojowego jego i innych mężnych żołnierzy 16 Pułku Ułanów Wielkopolskich. (Przebieg walk relacjonuje Kazimierz Kosiarski w książce „Zarys historii wojennej 16-go Pułku Ułanów”).

Po zakończeniu powstania 16. Pułk zostaje skierowany na wschód na Ukrainę. Tutaj pułk wchodzi w skład V. Brygady 1. Dywizji Jazdy i 22 kwietnia 1920 roku wziął wraz z nią udział w 140 kilometrowym zagonie na Koziatyn. W walce o tą miejscowość pułk w nocy zdobył i utrzymał jeden z ważniejszych obiektów strategicznych – to jest dworzec towarowy oraz północną część miasta. Jednocześnie oddziału pułku wysadziły tor kolejowy w kierunku na Chwestów. W bitwie tej Polacy wzięli do niewoli przeszło 8500 jeńców, 80 lokomotyw, 2000 wagonów w tym 7. pociągów sanitarnych, 2 pociągi kąpielowe, mnóstwo cennych materiałów sanitarnych i żywności. Odcięto odwrót 44 Brygadzie sowieckiej i jednej brygadzie ukraińskiej. Zdobyto 27 armat, 176 karabinów maszynowych, 4800 karabinów, amunicję, inne uzbrojenie i sprzęt. Polacy stracili w walkach tylko 9 żołnierzy i 33 rannych. Zdobycie Koziatyna zdezorganizowało całe prawe skrzydło 12 Armii Sowieckiej. Dywizja Jazdy działając na tyłach bolszewickiej 12. armii, odebrała wojskom sowieckim możliwość odwrotu i ucieczki drogami kolejowymi. Wobec zamknięcia odwrotu na Koziatyn większość 44. Dywizji Strzelców Sowieckich i Ukraińska Brygada Strzelców Siczowych skapitulowały.

W dalszych działaniach na wschód od Białej Cerkwi jeden szwadron pułku wziął udział w potyczce pod Szulówką a następnie cały dyon pułku szarżował pod wsią Ostryjki. Przerzucony dla działań przeciwko armii konnej Budiennego dnia1 czerwca pułk wraz z całą dywizją jazdy wziął udział w bitwie pod Antonowem i Rohośną. Tą ostatnią miejscowość zdobył działając w szyku pieszym wyrzucając w pościgu nieprzyjaciela i dopiero na rozkaz przerywa walkę, wycofując się przez Pustowarów do Szamrajówki jako straż tylna dywizji. Działania te, to bodaj „największy bój kawalerii polskiej z dwiema dywizjami kawalerii sowieckiej” w tym okresie. Po przerwaniu frontu polskiego przez Budionnego pułk posuwał się wraz z całą dywizją jazdy, śladami nieprzyjaciela. Brał udział w bitwie pod Czerwoną, po czym odszedł za Słucz. Skutkiem ciągłych walk i wyczerpujących marszów stan liczebny pułku spadł w tym czasie do 311szabel. Wkrótce też gros pułku zostaje wycofany pod Zamość dla reorganizacji. Już 20 lipca pułk liczy ponownie przeszło 700 szabel i wyrusza pod dowództwem majora Kmicica-Skrzyńskiego w składzie IV. Brygady Jazdy do Horochowa. Działając stąd w kierunku na Brody stoczył  krwawe bitwy pod Smarzowem i Szczurowicami. Przemiennie działając w szyku pieszym, a niejednokrotnie szarżując na przeciwnika, oraz broniąc po bohatersku przeprawy przez Styr. Po walkach w rejonie Stanisławczyka i Brodów pułk wycofał się za Bug. Bitwę tą zalicza się do najkrwawszych w dziejach pułku. Kosztowała go ona około 50 zabitych i rannych. W związku z przegrupowaniem do bitwy Warszawskiej między 9 a12 sierpnia pułk został skierowany do Lublina gdzie szedł w skład nowo formowanej IV. Brygady Jazdy. Zadaniem grupy, w której skład wchodziła ta brygada było natarcie na skrzydła 4. armii sowieckiej działającej z rejonu Dęblina w kierunku północnym. Akcja pułku rozpoczęła się o świcie 16 sierpnia.

Szlak bojowy 16. Pułku Ułanów Poznańskich

Po 90 kilometrowym marszu pułk stoczył ciężką walkę o zdobytą początkowo Winnicę. Następnie przeprawił się przez Bug pod Niemirowem i stoczył potyczkę pod wsią Mentrą, gdzie wziął jeńców i materiał wojenny. Wreszcie pod Milejczycami, 20 sierpnia po całodziennej walce rozbił i wziął do niewoli sowiecką uderzeniową grupę artylerii ciężkiej, która wycofywała się z pod Warszawy. 16. Pułk Ułanów Wielkopolskich walcząc samodzielnie przez cały prawie dzień głównie przyczynił się do klęski tej tak poważnej jednostki bojowej przeciwnika. W momencie zatrzymania się naszej ofensywy po osiągnięciu granicy Prus Wschodnich, 16. Pułk Ułanów Poznańskich został skierowany wraz z całą IV.  Brygadą Jazdy na Suwalszczyznę dla oczyszczenia jej od Litwinów, którzy zajęli tą część kraju aż do Biebrzy. Przez blisko trzy tygodnie pułk walczył w rejonie miejscowości Augustów, Sejny, Suwałki nie dając się wyprzeć znacznie liczniejszemu przeciwnikowi. Bronił więc 2 września Sejn walcząc przeważnie w szyku pieszym gdzie pułk zaskoczyli neutralnie dotąd zachowujący się Litwini. Następnie pod Serskim Lasem rozbił cały pułk piechoty litewskiej. Aby przełamać nowy front rosyjski i rozbić ostatecznie przeciwnika została w związku z ogólnym natarciem zorganizowana grupa mająca wykonać głęboki manewr na tyły Rosjan. W jej skład wszedł także i 16. Pułk Ułanów pozostający nadal w składzie IV. Brygady Jazdy. Manewr ten skierowany na Lidę rozpoczął się walką z Litwinami pod Kopciowem. Następnego dnia pułk zajął most pod Druskienikami, po czym po dwóch dniach marszu bez styczności z nieprzyjacielem brygada stanęła na północ od Lidy. Tutaj stoczono ciężkie walki z poważnymi siłami przeciwnika i w nocy z 27 na 28 września pomaszerowano na Żyrmuny skąd rozpoczęto natarcie na Lidę. Obszedłszy miasto od wschodu i południa pułk odciął odwrót wypieranemu przez polską piechotę nieprzyjacielowi biorąc jeńców i poważną zdobycz wojenną. W boju szczególnie odznaczył się 2. szwadron prowadzący przez dłuższy czas samodzielnie walkę z liczebnie przeważającym przeciwnikiem. Następnie pułk wziął udział w zagonie na Krzywicze, wchodząc w skład grupy „Mir”, działającej na tyły nieprzyjaciela, który stawiał opór na północ od puszczy Nalibockiej.

Andrzej Knopp pokonał cały ten szlak. Po zakończeniu kampanii na wschodzie Andrzej Knopp został zwolniony z wojska.

Krzyż Walecznych

W czasie II wojny został wywieziony 1 VI 1940 roku wraz z całą rodziną swoją i brata do Osiecka w Niemczech (współcześnie województwo lubuskie) pracował tam przymusowo do wyzwolenia 2 II 1945 roku. Pracował u niemieckiej rodziny Binder i Zehe. W Osiecku, jako że miejscowość ta leży na terenie ziem odzyskanych, po wojnie pozostał i prowadził tam gospodarstwo rolne. Później mieszkał w Międzychodzie. Nie należał do ZBoWiD, nie angażował się w działalność społeczną. Zmarł 7 kwietnia 1978 r. w Międzychodzie i został pochowany na cmentarzu komunalnym.

Odznaczony: Krzyżem Srebrnym Virtuti Militari V klasy (numer krzyża 3482. nadany 30 czerwca 1921); Krzyż Walecznych (XV-lecie 16/2 Pułku Ułanów Wielkopolskich : 1919-1934, s. 43); Wielkopolskim Krzyżem Powstańczy (U.R.P. nr:03.16-0.229 z dnia 16 III 1973);

Krzyż Srebrny Virtuti Militari V klasy
Wielkopolski Krzyż Powstańczy

Źródła: APP, zesp. 1881, syg.61: Księga urodzeń, k.40; WTG Gniazdo Lista odznaczonych Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym; Zdjęcia i dokumenty z archiwum rodzinnego Pani Ewy Kozłowskiej z Sierakowa; powstancywielkopolscy.pl (d.20 II 2020); Łukomski G., Polak B., Suchcitz A.; Kawalerowie Virtuti Militari 1792-1945, Wykazy Odznaczonych za czyny z lat 1863-1864, 1914-1945, Koszalin 1997, s.189; Kazimierz Kosiarski, Zarys historii wojennej 16-go Pułku Ułanów; Tydzień Międzychodzko-Sierakowski, 27 grudnia 2017, Chalasz Roman, Trzech braci Knopp. Trzej powstańcy. Dwa Krzyże Virtuti Militari; XV-lecie 16/2 Pułku Ułanów Wielkopolskich : 1919-1934, s. 43;

Nie znaleziono żadnych wpisów.

 
 

 

 

Nie znaleziono żadnych wpisów.

 
 

 

 

Nie znaleziono żadnych wpisów.

 
 

 

 

Nie znaleziono żadnych wpisów.

Nie znaleziono żadnych wpisów.

Nie znaleziono żadnych wpisów.

Napoleon Mateusz Tytus Rutkowski herbu Pobóg urodził się 3 stycznia 1868 roku w Podlesiu Kościelnym nieopodal Wągrowca jako syn ziemianina Mieczysława (1840-1913), weterana Powstania Styczniowego 1863 r. i jego żony Jadwigi Ludwiki z Tuchołków herbu Korzbok (1837-1906). Licznie rozpleniona w Polsce rodzina Rutkowskich legitymowała się starożytnym rodowodem. Jednak zapewne nie wszyscy pochodzili z jednego korzenia. Mamy wszakże Rutkowskich herbu Bończa i inne a także całą masę nie herbowych. Heraldycy odnotowują nazwiska już w 1041 roku czy jednak byli to antenaci Napoleona Rutkowskiego nie próbowałem nawet dociec. Za życia Napoleon Rutkowski tytułowany był dość powszechnie hrabią, jednak nie posiadał do tego jakiegokolwiek formalnego tytułu. Działo się tak być może z powodu znacznej zamożności Napoleona a może wpływ na to miały tytuły dwu jego szwagrów: Władysława hrabiego Sokolnickiego herbu Nowina i Tadeusza hrabiego Chełmickiego herbu Nałęcz. Zapewne na skłonność do tytułowania go hrabią wpływ miały także nienaganne maniery, szerokie znajomości w wyższych sferach i niepospolita szczodrobliwość.

Napoleon Rutkowski

Do gimnazjum a właściwie do Królewskiego Gimnazjum Klasycznego, czyli obecnego I Liceum Ogólnokształcące im Powstańców Wielkopolskich w Wągrowcu, Napoleon uczęszczał w latach 80. XIX wieku. Uczęszczał, ale… matury nie zdał. Takie jednak wtedy były czasy, że maturę zdawali nieliczni. W czasie nauki, w latach 1887-1889 prowadził chór szkolny, w którym śpiewał m.in. Stanisław Przybyszewski. Był też członkiem Towarzystwa Tomasza Zana – tajnej organizacji niepodległościowej polskiej młodzieży. Był człowiekiem o wielkiej wrażliwości nie tylko, chociaż przede wszystkim – muzycznej.

Po śmierci swego stryja Ludwika Piotra Rutkowskiego (zmarł 8 sierpnia 1895 r. w Ławicy) odziedziczył jego majątek ziemski. W tym samym roku poślubił swą kuzynkę Elżbietę z Tuchołków (1851-1903), wdowę po Serafinie Żychlińskim herbu Szeliga, która wniosła mu w posagu znaczne dobra, w tym fabrykę cygar „Sulima-Matrapas” w Dreźnie.

Okładka partytury – Marche funèbre (Marsz załobny [!]) : op. 29. Napoleon Rutkowski
Okładka partytury – Marsz Sokołów. Napoleon Rutkowski

Był kompozytorem około 40 bardzo, swego czasu, popularnych pieśni sentymentalnych i utworów salonowych na fortepian, których większość ukazała się drukiem w Poznaniu w latach 1900-1915. Zaczął publikować około 1906 r. Do najbardziej znanych jego kompozycji należy pieśń „Mów do mnie jeszcze” do słów Kazimierza Przerwy-Tetmajera, jednego z najznamienitszych poetów Młodej Polski, częstego gościa w Ławicy i bliskiego swojego przyjaciela. Pieśń, miał w swoim repertuarze między innymi Jan Kiepura (i wielu innych polskich śpiewaków operowych i operetkowych). Oprócz Kiepury wykonywała ją także jego żona – zmarła w wieku 101 lat w roku 2013 w Nowym Jorku węgierska śpiewaczka operetkowa Mártha Eggerth. „ Mów do mnie jeszcze” doczekało się aż 12 wydań w Poznaniu i Warszawie.

Okładka partytury – “Mów do mnie jeszcze”. Napoleon Rutkowski
Okładka partytury ukraińskiego wydania “Mow do mnie jeszcze”. Napoleon Rutkowski
Okładka partytury rosyjskiego wydania “Mów do mnie jeszcze”. Napoleon Rutkowski

Było wydane także w tłumaczeniu na język ukraiński: „Ne umolkaj” w Kijowie w 1910 roku i  na język rosyjski “O, govori eŝe!” wydane w Moskwie w 1915 roku.Jeszcze w latach 30. pieśń często gościła na falach radiowych różnych polskich rozgłośni w wykonaniu między innymi Jana Gall’a. Do słów Kazimierza Przerwy-Tetmajera została skomponowana także pieśń „Brzozy”. Warto wymienić tytuły innych utworów Napoleona. Pieśni: „Dla czego?”, „Po tej wodzie”, „Kocham cię”, „Tyś sama maj”, „Pożegnanie” i inne oraz: „Mazur Sokołów” Op. 28, Nokturn op.30, Romance pour le piano : op. 8, Hungaria : pour piano : op. 7, Dumki : na fortepian : op. 17, Arabeska : na fortepian : op. 34, Marche funèbre (Marsz załobny[!]) : op. 29, Serenade : pour piano : op. 16, Feuille d’Album : op. 28, Souviens-toi! : valse : op. 27. Wydane zostały także wersje jego różnych dzieł na mandolinę, skrzypce czy opracowania pieśni na fortepian innych aranżerów. Napoleon Rutkowski niewątpliwie wniósł niezacieralny wkład w polską sceną muzyczną.

Okladka partytury. Brzozy do słów Kazimierza Przerwy Tetmajera. Napoleon Rutkowski
Okładka partytury Souviens-toi! : valse: op. 27. Napoleon Rutkowski

            Równie chwalebnie zapisał się w pamięci swoich współobywateli na ziemi sierakowskiej. To z jego osobą należy wiązać początki bibliotekarstwa publicznego w powiecie międzychodzkim sięgające końca XIX w. Napoleona Rutkowskiego zorganizował z własnych środków biblioteki polskie w Międzychodzie i Sierakowie. Z pewnością należy go także łączyć z narodową działalnością edukacyjną.  To on powołał do życia szkołę polską w Międzychodzie, (została zamknięta po krótkim okresie aktywności przez władze pruskie). W 1909 r. zawiązał również w Międzychodzie Polskie Koło Śpiewacze pod wezwaniem św. Cecylii wraz z kwartetem smyczkowym towarzyszącym chórowi. Często osobiście prowadził zespół i dyrygował.

            W sierpniu 1909 r. przyjął obowiązki Wicepatrona Kółek Rolniczych na powiat międzychodzki. Funkcje tą sprawował do roku 1911, przekazując ją Aleksandrowi Schrantowi – dzierżawcy z Kurnatowic. To z jego inspiracji powstały jeszcze w 1909 roku Kółka w Sierakowie i Lutomku. On także w roku 1910, z własnych środków, wybudował Dom Katolicki dla parafii sierakowskiej, zapewniając w ten sposób bardzo komfortowe warunki działania dla wszystkich rodzących się organizacji polskich. Okazały budynek stoi do dziś i służy lokalnej społeczności.

10 października 1910 r. uczestniczył w utworzeniu Banku Ludowego w Sierakowie, podejmując się następnie funkcji prezesa jego Rady Nadzorczej (w latach 1910-1925). Równocześnie inspirował zawiązanie się Spółdzielni „Rolnik”.

Napoleon Rutkowski przy fortepianie w swoim dworku w Ławicy.

Za sprawą Napoleona Rutkowskiego Ławica stała się znaczącym ośrodkiem kulturalnym w Wielkim Księstwie Poznańskim. Odbywały się tutaj zarówno spotkania towarzyskie, bale i polowania z udziałem najznakomitszych twórców polskich tamtego okresu (Tetmajer, Przybyszewski), jak również przeznaczone dla bardzo szerokiej publiczności koncerty i spektakle z udziałem artystów sceny poznańskiej. Przed 1917 r. Rutkowski został także członkiem Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk i pozostał nim do swej śmierci.

W czasie Powstania Wielkopolskiego nie chwycił za broń w sensie dosłownym. Zarówno wiek jak i brak doświadczenia wojskowego nie pozwoliły mu na to. Jednak rola, jaką odegrał w tych dramatycznych czasach jest nie do przecenienia. Był wszakże posłem na Sejm Dzielnicowy w Poznaniu w dniach 3-5 grudnia 1918 r. Natomiast po wyzwoleniu Sierakowa, i ukształtowaniu się linii frontu zachodniego w jego majątku stacjonował oddział powstańczy, w historiografii tamtego okresu zwany „Załogą Ławicką”. W jej skład wchodziły: 2-ga kompania sierakowska, kwilecka drużyna „Wolności”, drużyna jaroszewska, drużyna zębowska, oddział bagaży (czyli strzelców konnych) i część oddziału wronieckiego. Dowódcą tej jednostki od 8 stycznia do 26 lutego 1919 r. był aspirant oficerski w randze sierżanta Adam Stefan Kowalczyk (1896-1978) – przyszły podpułkownik lotnictwa, kawaler Krzyża Srebrnego „Virtuti Militari”. Po nim dowodzenie przejął Czesław Konwerski. To właśnie Załoga Ławicka swym nagłym przybyciem i niespodziewanym natarciem przechylała szalę zwycięstwa na stronę sił powstańczych, zarówno w bitwie o Kolno 11 stycznia 1919 r., jak i o Kamionnę 16 stycznia 1919 r., kiedy to przeciwuderzeniem w sile półkompanii powstańczej, na tyły baonu niemieckiego zmusiła go do cofnięcia się z zajętej przezeń Kamionny. W dniu 7 lutego 1919 r., już jako 3. Kompania I Batalionu Grupy Zachodniej, odrzuciła baon niemiecki, który po zaciętej walce zajął Kolno.

Widok z okien dworku w Ławicy.

Stworzenie warunków dla stacjonowania takiej masy żołnierzy, koni i sprzętu było nie lada wysiłkiem organizacyjnym i finansowym. Rodząca się władza wielkopolska nie była w stanie pokrywać wszystkich kosztów utrzymania swoich oddziałów frontowych. Udzielona powstańcom gościna była przejawem wybitnego patriotyzmu, odwagi i wielkiej hojności właściciela Ławicy. Postawa ta była fragmentem znacznie szerszego zjawiska. W całej niemal Wielkopolsce ciężar wyżywienia oddziałów powstańczych i ich koni, podczas zmagań zbrojnych w styczniu i lutym 1919 r. przejęło w znacznej części patriotyczne polskie ziemiaństwo.

Uroczystość poświęcenia dzwonów ufundowanych przez Napoleona Rutkowskiego dla kościoła parafialnego w Sierakowie

Mimo trudnej sytuacji finansowej swego majątku w latach kryzysu ekonomicznego, ufundował kościołowi sierakowskiemu dwa dzwony, nazwanych imionami św. Napoleona i św. Elżbiety. Uroczystego poświęcenia dokonał osobiście w niedzielę 20 listopada 1927 r. ks. Prymas August kardynał Hlond a dzień ten wpisał się w historii miasta jako największa bodaj manifestacja patriotyczna w jego historii. Szczodrobliwość, zwłaszcza w trudnych ekonomicznie czasach pociąga za sobą nieuchronnie ofiary. Rutkowski poniósł ja sprzedając Muzeum Narodowemu w Warszawie drogocenne pamiątki rodzinne: serwisy i srebra rodowe oraz zbiór broni myśliwskiej króla Stanisława Augusta Poniatowskiego i pamiątek po księciu Józefie Poniatowskim – stanowiących największą ozdobę jego kolekcji muzealnej. Za wybitne dokonania na polu walki o polskość ziemi sierakowskiej Prezydent R.P. przyznał mu w styczniu 1928 r. Złoty Krzyż Zasługi [M.P. nr 12/28 z 16.I.1928, poz. 13].

Zmarł w Ławicy 23 czerwca 1931 r. i spoczął w sierakowskim grobowcu rodzinnym, wystawionym przez siebie w roku 1910.

W myśl sporządzonego testamentu spadkobiercą całej jego fortuny został nieletni wówczas syn jego najbliższego przyjaciela, konserwatora sztuki na Zamku Królewskim w Warszawie, wybitnego malarza prof. Jana Rutkowskiego – Andrzej. Miał on przejąć majątek w dniu swoich 18-tych urodzin, które przypadały 3 grudnia 1939 r. Niestety wkroczenie wojsk niemieckich we wrześniu tego roku zniweczyło ziszczenie się jego woli. Historia Rutkowskich w Ławicy ma niestety smutny epilog. 12 grudnia 1939 r. profesor Jan Rutkowski wraz z żoną, córką i 2 synami został wysiedlony z Ławicy do Niepokalanowa. Tam podczas wyskakiwania z wagonu towarowego na nasyp kolejowy, uszkodził sobie nogę. Z braku odpowiedniej pomocy medycznej, niegroźna z pozoru kontuzja stała się początkiem śmiertelnej infekcji. Spadkobiercy rodziny Rutkowskich bezskutecznie od lat próbują odzyskać swoją własność.

Nazwisko Napoleona Rutkowskiego nosi ulica w Międzychodzie. Miejmy nadzieję, że przy kolejnej okazji także Sieraków zadba o pamięć o swoim Obywatelu.

Roman Chalasz©2020

Przy pisaniu artykułu obficie czerpałem z Sierakowskich Zeszytów Historycznych, nr 6, , Sieraków kwiecień 2011, z artykułu autorstwa Jarosława Łożyńskiego. Zdjęcia: archiwum SZH, ilustracje z zasobów Biblioteki Narodowej w Warszawie i Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej.

Nie znaleziono żadnych wpisów.

Nie znaleziono żadnych wpisów.

Nie znaleziono żadnych wpisów.

Nie znaleziono żadnych wpisów.

Nie znaleziono żadnych wpisów.

Kompania zmuszona jest donieść smutna wiadomość. Syn Pański Nikodem poległ dnia 17.7.1920 r. pod Nikołajewem nad rzeką Niemen od kuli piechoty nieprzyjacielskiej i został na miejscu zabity bo dostał w samą głowę. W poległym kompania straciła jednego z najdzielniejszych żołnierzy i kolegę szanującego swoich przełożonych.

Krwawe zmagania Polaków w Wielkopolsce zakończyły się ostatecznie w styczniu 1920 roku zajęciem ostatnich skrawków terytoriów przyznanych Polsce Traktatem Wersalskim. Po ustabilizowaniu granicy na zachodnich rubieżach oddziały, sformowane jeszcze jako Wojska Wielkopolskie wzięły udział w ciężkich walkach na froncie wschodnim. Bohaterstwo Wielkopolan, niezłomna dyscyplina i hart ducha każdego z nich były fundamentem na jakim powstała niepodległa Polska.

Przed mogiłami wielu bohaterów walk o kresy wschodnie nie zapłoną znicze w setną rocznicę ich śmierci. Nie mają bowiem nawet symbolicznych mogił. Między nimi nie brakuje naszych krajan, urodzonych w Sierakowie, Lutomku, Kwilczu, Lewicach czy gdzieś indziej w powiecie międzychodzkim. Nie pochylimy się w zadumie przed pomnikami upamiętniającymi wszystkich wielkich bohaterów, bo pomnikowe inskrypcje nie przypominają wielu nazwisk. Nie mogę zmienić tego stanu rzeczy. Mogę jednak przypominać wielkich, a prawie zupełnie zapomnianych bohaterów.

Nikodem Wachowiak. Na zdjęciu jeszcze w mundurze 7. Pułku Strzelców Wielkopolskich później przemianowanego na 61. Pułk Piechoty Wielkopolskiej (zdjęcie ze zbiorów rodziny, dzięki uprzejmości Romana Tomczaka [Nikodem to brat jego babci]).

Jednym z zapomnianych tak bardzo, że jego nazwiska nie znajdziemy na sierakowskim panteonie honorującym lokalnych kawalerów Virtuti Militari jest Nikodem Wachowiak.  Syn Jana i Salomei z domu Patan urodził się 1 września 1901 roku u Chorzępowie. Poległ w walce dnia 17 lipca 1920 r. pod Nikołajewem nad rzeką Niemen. (Nie udało się odszukać aktu zgonu, natomiast na akcie urodzenia znajduje się odręczna adnotacja jakoby zmarł 17 lipca 1921 roku). Rozkazem Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Srebrnym Ordery Virtuti Militari V klasy nr 3813. Rozkaz opublikowano w “Dzienniku Personalnym” wydawanym przez Ministerstwo Spraw Wojskowych w Nr 2 z dnia 18 lutego 1922 roku.

Odznaczenie to mógł otrzymać jedynie oficer, podoficer lub szeregowy za czyn wybitnego męstwa, połączony z narażeniem życia. Jak wielkie było to wyróżnienie świadczyć może to, że Sejm RP postanowił m.in. że każdy kawaler orderu (bez względu na klasę i inne pobory otrzymywane z tytułu wykonywanej pracy) będzie otrzymywał dożywotnio roczną pensję orderową w wysokości 300 zł (w tej wysokości była wypłacana do 1939 roku). Ponadto przyznano im liczne przywileje jak: przywilej pierwszeństwa przy przydziale ziemi, przy obejmowaniu posad rządowych, przy przyjmowaniu do zakładów dla inwalidów oraz uzyskiwaniu dla dzieci miejsc stypendialnych w rządowych placówkach oświatowych i zakładach wychowawczych.

W pamięci rodziny nie zachowały się żadne informacje o wręczeniu odznaczenia czy jakiejkolwiek pomocy państwa dla rodziców. Jan i Salomea – szarzy obywatele, zwyczajni swoją przeciętnością i codziennym trudem, wychowali syna godnego stanąć w Panteonie Wielkich Polaków.

Rodzice Nikodema Wachowiaka: Jan i Salomea z domu Patan przed swoim domem w Chorzępowie
Krzyż Srebrny Virtuti Militari V klasy

Wielkopolskie oddziały wsławiły się walecznością przy zajęciu Kijowa, w walkach nad Berezyną i Niemnem by w końcu okryć wawrzynem sławy i bohaterstwa swoje chorągwie bojowe w zmaganiach “cudu nad Wisłą” przy ostatecznym pokonaniu armii sowieckich. W walkach na kresach wziął udział 61. Pułk Piechoty Wielkopolskiej powstały po przeorganizowaniu i przemianowaniu 7. Pułku Strzelców Wielkopolskich.

Część szlaku bojowego pułku, aż do swojej bohaterskiej śmierci, przebył Nikodem Wachowiak, szeregowiec 3. kompanii I. Batalionu 61. Pułku Piechoty Wielkopolskiej.

6 marca 1920 roku pułk załadowany na pociągi wyruszył z Chodzieży, gdzie stacjonował, na wschód. Początkowo został skoncentrowany na linii Brody – Krasne – Złoczew. 26 kwietnia przydzielony do kolumny generała Kędzierskiego wziął udział w operacji zmierzającej do zdobycia Berdyczowa. W trakcie natarcia prowadzonego nieprzerwanie na dystansie 55 kilometrów pułk zdobył miasto, a w nim licznych jeńców i znaczne zapasy broni i sprzętu. Po kilkudniowym odpoczynku, pułk został przewieziony do Chwastowa. Stąd, 8 maja, rozpoczął marsz w kierunku Kijowa. Dzień później miasto było już w polskich rękach.

Szlak bojowy 61. Pułku Piechoty Wielopolskiej (według: Kapitan Włodzimierz Rupniewski, Zarys Historii Wojennej 61- go Pułku Piechoty Wielkopolskiej)

Później do 22 maja pułk bronił zajętych pozycji w okolicach Nowosiółek. Tego dnia został załadowany do pociągów i wyruszył na zagrożony front północno wschodni. W relacji z tych wydarzeń czytamy: “Dnia 24 czerwca nieprzyjaciel uderzył przeważającymi siłami na czołowe oddziały dywizji litewsko – białoruskiej stojącej na lewo od pułku, zmuszając je do cofnięcia się. Przeciwdziałając okrążeniu pułk ubezpieczał pozycje na linii rzeki Berezyny od Starego Sioła do ujścia rzeki Pini. Po silnym dwugodzinnym przygotowaniu artyleryjskim nieprzyjaciel przeprawił się przez Berezynę, umacniając się na przyczółku po naszej stronie. W celu wyparcia nieprzyjaciela dnia 25 czerwca pułk rozpoczął przeciwnatarcie i po ciężkich walkach przeciwnik został wyrzucony poza rzekę Berezynę. Wyróżniła się w tym boju szczególnie 3, kompania podporucznika Lisewskiego swym brawurowym atakiem na bagnety. (To w tej kompanii służył Nikodem Wachowiak). Niestety na słabiej obsadzonych odcinkach Polacy musieli cofnąć się pod naporem przeważających sił przeciwnika. Naruszyło to równowagę całego frontu. Dywizje, na które nieprzyjaciel nacierał słabiej, lub które mimo wszystko zdołały utrzymać zajęte stanowiska, okazały się zagrożone od tyłu, bez łączności na prawo lub lewo, z obnażonemu skrzydłami. W warunkach tych, bez względu na wyniki walki, zmuszone były oddziały wycofywać się na zachód. W takim położeniu znalazł się także 61. pułk piechoty. W dniach 4 i 5 lipca, mimo rzęsistego ognia artylerii i ogromnej przewagi liczebnej nieprzyjaciela, pułk odparł wszystkie , natarcia, nie utraciwszy piędzi ziemi. Świadczy o tym komunikat Sztabu Generalnego z dnia 5 lipca 1920 roku: “…w akcji w okręgu Lipska odznaczył się sierżant Biniaś (Teodor urodzony w Sierakowie, [*1892, +1970 – Sieraków] syn Andrzeja i Franciszki z domu Krzewina), który powstrzymał cofającą się kompanię i poprowadził ją do pomyślnego kontrataku, za co został na polu bitwy awansowany na podporucznika…”

Kapitan Włodzimierz Rupniewski, Zarys Historii Wojennej 61- go Pułku Piechoty Wielkopolskiej

Mimo wszystko ze względu na ogólne położenie z rozkazu dowódcy dywizji pułk musiał opuścić zajmowanie stanowiska. Rozpoczął się okres ciężkich i nieustannych walk odwrotowych. W tym trudnym położeniu pułk nie tylko nie utracił swych wartości moralnych, lecz na odwrót, zahartował się, zespolił, wyrobił twardą wolę, zdolności do każdego wysiłku. Pułk odchodzi na Pieszczenicę. Hajnę, jako straż tylna dywizji; następnie, ciągle walcząc, przekracza Niemen. Pod Wołkowyskiem. nieprzyjaciel przerywa się na styku 61. i 62. pułków piechoty, jednak I batalion- kapitana Szymana wstrzymuje gwałtowne ataki nieprzyjaciela do czasu wycofania się pułku, nie pozwalając na jego otoczenie.” Wśród ciągłych walk, przeciwuderzeń, wypadów i przebijania się przez otaczające go oddziały wroga pułk wycofywał się w kierunku Warszawy, w opłakanym stanie zaopatrzenia materialnego, często bez chleba i gorącej strawy. Niewyobrażalnym nieomal jest, nadzwyczaj ciężki wysiłek fizyczny, jakiego dokonali w tym okresie żołnierze 61. pułku piechoty. Przeciętnie marsze dzienne i nocne wynosiły od 30 do 45 kilometrów w ciągu doby i to w warunkach ciężkich walk odwrotowych.

W tych walkach odwrotowych poległ Nikodem Wachowiak. Dopiero po niemal dwóch miesiącach jego dowódca był w stanie napisać list do rodziców informujący o jego śmierci. (Lista Strat Wojska Polskiego 41 615).

„Kompania zmuszona jest donieść smutna wiadomość. Syn Pański Nikodem poległ dnia 17.7.1920 r. pod Nikołajewem nad rzeką Niemen od kuli piechoty nieprzyjacielskiej i został na miejscu zabity bo dostał w samą głowę. W poległym kompania straciła jednego z najdzielniejszych żołnierzy i kolegę szanującego swoich przełożonych. Kompania będąc zmuszoną do wycofania się z zajmowanych pozycji nie zdążyła zwłok Ś.p. Nikodema pochować co jednak nieprzyjaciel uczynił co było można stwierdzić. Ś.p. Nikodem pozostanie w kompanii w wiecznej pamięci. Rzeczy po poległym nie zostały żadne ponieważ zostały przez nieprzyjaciół zabrane. W imieniu 3. kompanii Lisewski ppor. i dowódca.”

Rodzina Nikodema Wachowiaka nigdy nie otrzymała odznaczenia syna, ani żadnej pomocy od państwa.

Roman Chalasz©2020

Źródła:

Archiwum rodzinne udostępnione przez wnuka brata ś.p. Nikodema – Romana Tomczaka; Kapitan Włodzimierz Rupniewski, Zarys Historii Wojennej 61- go Pułku Piechoty Wielkopolskiej; Roman Chalasz, W 100. Rocznicę Śmierci Kawalera Virtuti Militari – Nikodema Wachowiaka, Tydzień Międzychodzko – Sierakowski, 6 lipca 1920, s. 10-11;

Okładka Sieraków Historia Nieznana

Biogram ten ukaże się w IV tomie Wielkiego Almanachu Powstańców i Bojowników Niepodległości Ziemi Sierakowsko – Międzychodzkiej.

Nie znaleziono żadnych wpisów.

Nie znaleziono żadnych wpisów.